Là bố mẹ, ai cũng mong con được thừa hưởng những điều tốt đẹp nhất từ mình: vóc dáng cao ráo, đôi mắt sáng, đường nét gương mặt hài hòa hay sự nhanh nhạy, thông minh.
Thế nhưng, di truyền học không phải lúc nào cũng đi theo một đường thẳng từ bố mẹ đến con cái. Có những đặc điểm tưởng như “biến mất” ở một thế hệ nhưng lại bất ngờ xuất hiện ở thế hệ sau, giống như một món quà được cất giữ trong “chiếc hộp bí ẩn” của gia đình và truyền từ ông bà sang cháu.
Đặc biệt, có một số đặc điểm di truyền có thể biểu hiện rõ hơn qua nhiều thế hệ. Vì vậy, bố mẹ càng hiểu sớm về những yếu tố này thì càng có thêm góc nhìn thú vị để quan sát hành trình trưởng thành của con.
Hói đầu
Nếu bố mẹ tóc dày nhưng con trai sớm có dấu hiệu hói, hãy nhìn lại tiền sử gia đình.
Nhiều bố mẹ có mái tóc dày, khỏe nhưng khi con trai bước vào tuổi dậy thì, đường chân tóc lại có dấu hiệu lùi dần.
Rụng tóc kiểu di truyền, hay còn gọi là rụng tóc nội tiết tố nam (androgenetic alopecia), là một tình trạng chịu ảnh hưởng đáng kể bởi gen. Vì vậy, đôi khi đặc điểm này không biểu hiện rõ ở một thế hệ nhưng lại xuất hiện ở thế hệ sau.
Điều này liên quan đến nhiễm sắc thể X. Nữ giới có hai nhiễm sắc thể X, trong khi nam giới có một nhiễm sắc thể X và một nhiễm sắc thể Y. Bé trai nhận nhiễm sắc thể X từ mẹ và nhiễm sắc thể Y từ bố.
Một số gen liên quan đến nguy cơ hói đầu nằm trên nhiễm sắc thể X. Vì vậy, nếu trong gia đình mẹ có người bị hói đầu, đặc biệt là ông ngoại, bé trai có thể thừa hưởng một phần nguy cơ di truyền này từ mẹ.
Tuy nhiên, không nên hiểu rằng cứ ông ngoại bị hói thì cháu trai chắc chắn sẽ bị hói. Rụng tóc kiểu di truyền là một đặc điểm phức tạp, chịu ảnh hưởng của nhiều gen khác nhau cùng với nội tiết tố và các yếu tố môi trường. Tiền sử gia đình là một trong những yếu tố giúp dự đoán nguy cơ.
Vì thế, thay vì quá lo lắng, bố mẹ có thể chú ý đến sức khỏe mái tóc của con từ sớm: giữ da đầu sạch sẽ, hạn chế các thói quen gây tổn thương tóc, xây dựng chế độ ăn uống đầy đủ dưỡng chất và duy trì giờ giấc sinh hoạt, nghỉ ngơi hợp lý.
Khi trẻ lớn lên và xuất hiện dấu hiệu rụng tóc bất thường, bố mẹ nên đưa con đi khám da liễu để xác định nguyên nhân thay vì tự ý sử dụng thuốc hay các phương pháp điều trị.
Béo phì
Theo thông tin được dẫn từ Viện Hàn lâm Nhi khoa Trung Quốc, ảnh hưởng của yếu tố di truyền đối với bệnh béo phì có thể lên tới 50 - 85%. Gen có thể tác động đến quá trình trao đổi chất, khả năng tích trữ chất béo cũng như cơ chế kiểm soát cảm giác đói và no. Vì vậy, dù bố mẹ không thừa cân vẫn có nguy cơ tăng cân cao cho trẻ nếu trong gia đình có tiền sử béo phì.
Chẳng hạn, nếu cả ông bà nội và ông bà ngoại đều từng gặp tình trạng béo phì, yếu tố di truyền vẫn có thể ảnh hưởng đến thế hệ sau, ngay cả khi bố mẹ có vóc dáng khá gầy. Đôi khi, đứa trẻ có thể thừa hưởng xu hướng tăng cân từ ông bà mà không biểu hiện rõ ở thế hệ bố mẹ.
Tuy nhiên, môi trường sống, chế độ ăn uống và mức độ vận động vẫn là những yếu tố quan trọng mà bố mẹ có thể chủ động điều chỉnh. Khi trẻ lớn lên, thừa cân và béo phì có thể ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất, đồng thời khiến trẻ dễ mặc cảm về ngoại hình nếu thường xuyên bị nhận xét hoặc so sánh.
Vì vậy, bố mẹ hãy xây dựng cho trẻ chế độ ăn đa dạng, cân bằng dinh dưỡng, hạn chế đồ chiên rán, bánh kẹo, thực phẩm nhiều năng lượng và đặc biệt là các loại đồ uống có đường. Không cần cắt bỏ hoàn toàn những món trẻ yêu thích, nhưng nên kiểm soát tần suất và khẩu phần.
Gen có thể tạo nên một xu hướng, nhưng thói quen sống lành mạnh cũng giúp trẻ lớn lên khỏe mạnh hơn.
Cơ địa dễ dị ứng
Các nghiên cứu cho thấy, nếu ông bà hoặc người thân trong gia đình có tiền sử dị ứng, nguy cơ trẻ mắc các bệnh dị ứng có thể cao hơn.
Điều này có liên quan đến yếu tố di truyền. Dị ứng không chỉ do một gen duy nhất quyết định mà thường liên quan đến sự kết hợp của nhiều gen khác nhau. Những yếu tố di truyền này có thể được truyền qua nhiều thế hệ. Có những biến thể gen ở thế hệ trước chưa đủ để gây ra biểu hiện rõ ràng, nhưng khi kết hợp với các yếu tố di truyền khác ở thế hệ sau, nguy cơ dị ứng có thể trở nên rõ nét hơn.
Nếu gia đình có tiền sử dị ứng, bố mẹ có thể chủ động thực hiện một số biện pháp để chăm sóc trẻ tốt hơn.
Trước hết, nếu điều kiện cho phép, nên ưu tiên nuôi con bằng sữa mẹ. Khi trẻ bắt đầu ăn dặm, hãy cho con làm quen với từng loại thực phẩm mới với lượng phù hợp và theo dõi phản ứng của cơ thể, thay vì cùng lúc đưa quá nhiều món mới vào thực đơn. Đặc biệt, với những thực phẩm có nguy cơ gây dị ứng, bố mẹ nên tìm hiểu cách cho trẻ làm quen phù hợp theo hướng dẫn của bác sĩ.
Nếu trẻ xuất hiện những dấu hiệu bất thường như nổi mề đay, ngứa, sưng môi hoặc mặt, nôn ói, khò khè, khó thở sau khi ăn hoặc tiếp xúc với một tác nhân nào đó, bố mẹ nên đưa trẻ đi khám để được xác định nguyên nhân và xử lý đúng cách.
Di truyền có thể tạo nên “nền tảng” nguy cơ, nhưng không có nghĩa trẻ chắc chắn sẽ mắc bệnh. Cùng với yếu tố di truyền, môi trường sống, dinh dưỡng và thói quen chăm sóc cũng có ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe của trẻ. Khi hiểu rõ tiền sử gia đình và chủ động chăm sóc khoa học, bố mẹ có thể giúp con có cơ hội phát triển khỏe mạnh và phát huy tốt những lợi thế vốn có.
