Sách giáo khoa thiếu trên diện rộng
Những ngày cuối tháng 8, khi năm học mới đang đến gần, nhu cầu mua sách giáo khoa (SGK) của phụ huynh tăng mạnh. Tuy nhiên, tại nhiều nhà sách, không ít đầu sách đang trong tình trạng hết hàng.
Đại diện hệ thống Nhà sách Tiền Phong, Công ty Tiền Phong cho biết đơn vị liên tục nhận được các đơn đặt hàng SGK với số lượng lớn từ nhiều tỉnh, thành. Tuy nhiên, dù nhu cầu tăng cao, nhà sách không thể đáp ứng đầy đủ do nguồn cung từ các nhà xuất bản và đơn vị cung ứng lớn đang thiếu hụt.
Tình trạng này không chỉ xuất hiện tại một vài địa phương mà được ghi nhận trên diện rộng. Nhà sách Tiền Phong cho biết thường xuyên nhận được yêu cầu đặt mua SGK số lượng lớn từ phụ huynh và đại lý ở Quảng Ninh, Lạng Sơn, Sơn La. Thậm chí, một số đơn hàng từ TPHCM cũng được gửi ra Hà Nội để tìm nguồn sách.
Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, nhà sách buộc phải từ chối vì không có đủ hàng để cung ứng. Ngay tại hệ thống cửa hàng ở Hà Nội, lượng sách có sẵn cũng không đáp ứng được nhu cầu đang tăng nhanh.
Đáng chú ý, tình trạng thiếu SGK không chỉ xảy ra tại các điểm bán lẻ. Một số trường học trên địa bàn Hà Nội vẫn chưa đủ sách cho học sinh trong khi ngày khai giảng đã cận kề.
Theo ghi nhận từ hệ thống bán lẻ của Nhà sách Tiền Phong, SGK lớp 6 đang là một trong những nhóm thiếu hụt nghiêm trọng nhất. Lượng sách tồn từ các năm trước gần như đã được bán hết.
Tại Hà Nội, hệ thống cửa hàng cung ứng SGK phục vụ năm học 2026-2027 của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam có 19 điểm bán. Một số cửa hàng như tại Văn Khê và phố Bà Triệu, khu vực Hà Đông, hiện vẫn có thể đáp ứng tương đối đầy đủ nhu cầu của phụ huynh.
Tuy nhiên, sự chênh lệch nguồn hàng giữa các điểm bán cho thấy việc cung ứng SGK đang gặp vấn đề về phân bổ và dự báo nhu cầu.
Tâm lý chờ chính sách hỗ trợ khiến nhu cầu bị dồn vào phút cuối
Một trong những nguyên nhân được cho là tác động đáng kể đến tình trạng khan hiếm SGK năm nay là tâm lý chờ đợi chính sách hỗ trợ, miễn phí sách giáo khoa.
Tại một số địa phương lớn, trong đó có TPHCM, việc dự kiến triển khai chính sách miễn phí hoặc hỗ trợ SGK cho học sinh đã khiến một bộ phận phụ huynh và nhà trường trì hoãn việc đăng ký mua sách.
Thông thường, việc đăng ký và chuẩn bị SGK được thực hiện từ cuối năm học trước. Khi số lượng đăng ký giảm hoặc chậm hơn dự kiến, nhà xuất bản sẽ căn cứ vào dữ liệu này để lên kế hoạch in ấn và phân phối.
Khi nhu cầu thực tế tăng mạnh vào thời điểm sát khai giảng, việc bổ sung nguồn hàng ngay lập tức không đơn giản.
Đặc biệt, các khâu đấu thầu, mua sắm vật tư, lựa chọn nhà in và tổ chức in ấn phải tuân thủ quy định. Đây là những quy trình cần thời gian, nên rất khó xử lý nhanh nếu nhu cầu phát sinh đột biến trong thời gian ngắn.
Năm học này, biến động về số lượng học sinh tại các đô thị lớn cũng tạo thêm áp lực cho hệ thống cung ứng. Sau sáp nhập, TPHCM có quy mô dân số và số lượng học sinh rất lớn. Với hơn 2 triệu học sinh từ lớp 1 đến lớp 12, những thay đổi về nhu cầu tại địa phương này có thể tác động đáng kể đến hệ thống phát hành SGK trên cả nước.
Bên cạnh đó, một số nhu cầu mới phát sinh cũng khiến kế hoạch cung ứng phải điều chỉnh.
Ngày 21/8, Bộ GD&ĐT có văn bản yêu cầu chuẩn bị SGK cho 109 trường liên cấp nội trú. Các địa phương được yêu cầu tổng hợp số liệu và gửi Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam trước ngày 25/8.
Những nhu cầu phát sinh sát năm học mới khiến việc điều chỉnh kế hoạch in và phân phối càng trở nên khó khăn.
Dự báo nhu cầu chưa sát, khâu cung ứng còn bị động
Một nguyên nhân khác nằm ở cách tổ chức cung ứng SGK.
Từ trước đến nay, nhà trường vẫn là kênh phân phối sách trực tiếp đến phần lớn học sinh. Các cửa hàng của nhà xuất bản và đơn vị cung ứng tại địa phương thường chỉ nhập một lượng nhất định để phục vụ nhu cầu mua bổ sung.
Do đó, khi nhu cầu bất ngờ tăng cao hơn nhiều so với dự kiến, các nhà sách bán lẻ không có đủ lượng hàng dự trữ để bù đắp.
Về phía nhà xuất bản, việc lập kế hoạch in thường phải dựa trên số lượng đăng ký thực tế từ các sở GD&ĐT và trường học. Khi số lượng đăng ký ban đầu thấp, sản lượng in cũng được tính toán tương ứng nhằm hạn chế rủi ro tồn kho.
Cách làm này giúp kiểm soát chi phí nhưng lại có thể trở thành điểm yếu khi nhu cầu thị trường thay đổi đột ngột.
Nếu phụ huynh đăng ký mua muộn, trường học tổng hợp số liệu chậm hoặc dữ liệu ban đầu không phản ánh đúng nhu cầu thực tế, nhà xuất bản sẽ khó chủ động chuẩn bị lượng sách dự phòng.
Bên cạnh đó, nhiều trường học cũng chưa hoàn thành sớm việc khảo sát, chốt nhu cầu mua sách của học sinh. Việc tổng hợp số liệu qua nhiều cấp có thể khiến thông tin về nhu cầu thực tế đến nhà xuất bản chậm hơn thời điểm cần thiết.
Trong năm học này, việc chuyển từ 3 bộ SGK sang sử dụng một bộ sách thống nhất cũng tạo ra những thay đổi lớn trong hệ thống phân phối. Các đại lý bán lẻ không còn duy trì lượng hàng đệm như trước, trong khi khi nguồn hàng từ đầu mối thiếu hụt, khả năng tự cân đối của các cửa hàng cũng hạn chế.
Bộ GD&ĐT yêu cầu bảo đảm đủ sách trước ngày 30/8
Trước tình trạng khan hiếm SGK, ngày 21/8, Bộ GD&ĐT đã có văn bản gửi các Sở GD&ĐT và Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam về việc bảo đảm cung ứng SGK phục vụ năm học 2026-2027.
Bộ yêu cầu các Sở GD&ĐT chỉ đạo các cơ sở giáo dục phổ thông khẩn trương rà soát tình hình chuẩn bị SGK. Các trường phải đối chiếu số lượng sách đã đăng ký với số lượng thực tế được trang bị, cung ứng; đồng thời xác định cụ thể số sách còn thiếu theo từng lớp, môn học và đầu sách.
Trên cơ sở đó, các địa phương phải xây dựng phương án và thời gian cụ thể để hoàn thành việc cung ứng.
Đối với Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, Bộ GD&ĐT yêu cầu phối hợp chặt chẽ với các địa phương, cập nhật đầy đủ nhu cầu thực tế và xây dựng phương án cung ứng phù hợp.
Mục tiêu được đặt ra là bảo đảm cung ứng đầy đủ SGK cho các trường trước ngày 30/8, ưu tiên phối hợp trực tiếp giữa nhà trường và đơn vị cung ứng, đồng thời hạn chế tối đa các khâu trung gian.
Có thể thấy, tình trạng thiếu SGK năm nay là kết quả của nhiều yếu tố cùng lúc: tâm lý chờ chính sách hỗ trợ, nhu cầu đăng ký bị dồn vào sát ngày khai giảng, biến động số lượng học sinh, nhu cầu phát sinh ngoài kế hoạch và quy trình in ấn khó có thể điều chỉnh trong thời gian quá ngắn.
Vấn đề đặt ra không chỉ là giải quyết đủ sách cho năm học mới mà còn cần một cơ chế dự báo và dự phòng linh hoạt hơn, tránh để phụ huynh và học sinh rơi vào cảnh phải chạy tìm SGK ngay trước ngày khai giảng.
