Thấy con nhỏ người, lâu tăng cân hoặc thấp hơn bạn bè cùng tuổi, nhiều bố mẹ nghĩ ngay đến việc đổi sang một loại “sữa tăng cân”.
Tuy nhiên, theo lời khuyên từ chuyên gia, bố mẹ trước khi nhìn vào con số năng lượng trên vỏ hộp, điều quan trọng hơn là xác định trẻ có thực sự tăng trưởng không đạt kỳ vọng hay chỉ đơn giản là có vóc dáng nhỏ. Bởi trong dinh dưỡng nhi khoa, cân nặng không nên được đánh giá tách rời khỏi chiều cao, tốc độ tăng trưởng, khẩu phần ăn và tình trạng sức khỏe của trẻ.
“Sữa tăng cân” không phải câu trả lời cho mọi trẻ nhẹ cân
“Sữa tăng cân” là cách gọi phổ biến của người tiêu dùng đối với những sản phẩm được quảng bá hoặc lựa chọn với mục đích bổ sung thêm năng lượng, protein và các chất dinh dưỡng cho trẻ.
Tuy nhiên, dưới góc độ dinh dưỡng nhi khoa, câu hỏi không đơn giản là “sữa nào nhiều năng lượng hơn?”, mà là “trẻ đang thiếu gì và vì sao trẻ chưa tăng trưởng như kỳ vọng?”
Đứa trẻ có cân nặng thấp hơn bạn bè chưa chắc đã bị suy dinh dưỡng. Ngược lại, trẻ từng có cân nặng bình thường nhưng đường tăng trưởng liên tục đi xuống lại cần được chú ý hơn.
Cân nặng ở trẻ luôn là vấn đề được bố mẹ quan tâm.
Hướng dẫn thực hành lâm sàng của American Academy of Pediatrics (AAP) công bố năm 2026 sử dụng thuật ngữ "faltering weight", tức tăng trưởng cân nặng không đạt kỳ vọng, và nhấn mạnh việc đánh giá phải dựa trên quá trình tăng trưởng, tiền sử ăn uống, khả năng ăn, tiền sử bệnh và các yếu tố liên quan khác.
NICE cũng khuyến nghị khi trẻ có dấu hiệu tăng trưởng không đạt kỳ vọng, trước tiên cần đánh giá chế độ ăn, cách cho ăn, lịch ăn và những yếu tố có thể ảnh hưởng đến lượng dinh dưỡng trẻ thực sự nhận được. Sau đó mới cân nhắc các biện pháp làm tăng mật độ năng lượng của khẩu phần hoặc sử dụng sản phẩm bổ sung dinh dưỡng khi cần.
Nói cách khác, sữa giàu năng lượng có thể là một công cụ hỗ trợ trong một số trường hợp, nhưng không nên trở thành giải pháp mặc định chỉ vì trẻ trông hơi gầy hoặc tăng cân chậm trong một thời gian ngắn.
Trước khi đổi sữa, bố mẹ nên trả lời 4 câu hỏi
Trẻ có thực sự tăng trưởng chậm?
Đây là câu hỏi quan trọng nhưng thường bị bỏ qua.
Một lần cân nặng không tăng chưa đủ để kết luận trẻ “đứng cân” hay “thiếu cân”. Bố mẹ nên nhìn vào xu hướng tăng trưởng qua nhiều lần đo, đồng thời đặt cân nặng trong mối tương quan với chiều cao hoặc chiều dài cơ thể.
WHO xây dựng các biểu đồ tăng trưởng riêng cho trẻ trai và trẻ gái, bao gồm cân nặng theo tuổi, chiều cao theo tuổi, cân nặng theo chiều cao và BMI theo tuổi. Những chỉ số này giúp đánh giá trẻ đang phát triển theo hướng nào thay vì chỉ nhìn vào một con số cân nặng.
AAP trong hướng dẫn năm 2026 cũng nhấn mạnh rằng việc đo nhân trắc chính xác và theo dõi sự thay đổi theo thời gian là nền tảng khi đánh giá trẻ có tăng trưởng cân nặng không đạt kỳ vọng.
Trẻ thực sự ăn được bao nhiêu trong một ngày?
Bố mẹ thường nhớ rõ con uống bao nhiêu ml sữa nhưng lại khó ước lượng tổng lượng thức ăn trẻ nhận được.
Một ngày trẻ có thể uống khá nhiều sữa nhưng lại ăn rất ít cơm, cháo, thịt, cá, trứng, rau quả hoặc các nhóm thực phẩm khác. Khi đó, vấn đề không đơn giản là “chưa đủ sữa”, mà có thể nằm ở cách phân bổ khẩu phần trong ngày.
NICE khuyến nghị khi đánh giá trẻ tăng trưởng không đạt kỳ vọng cần xem xét loại thực phẩm, lượng ăn, lịch ăn, môi trường bữa ăn, khẩu vị, tình trạng né tránh thức ăn và phản ứng của bố mẹ trước tín hiệu đói - no của trẻ. Trong một số trường hợp, việc ghi nhật ký thực phẩm và các vấn đề xảy ra trong bữa ăn cũng giúp bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng đánh giá rõ hơn.
Với trẻ nhỏ, mục tiêu không chỉ là thêm calo mà còn phải bảo đảm mật độ dinh dưỡng của khẩu phần, phù hợp với tuổi và khả năng ăn của trẻ. NICE khuyến nghị ưu tiên điều chỉnh lựa chọn thực phẩm và tăng mật độ năng lượng, dinh dưỡng của khẩu phần khi cần.
Sữa giàu năng lượng có thể là một công cụ hỗ trợ trong một số trường hợp.
Sữa có đang chiếm chỗ của thức ăn?
Đây là vòng luẩn quẩn khá phổ biến:
Trẻ ăn ít → bố mẹ cho uống thêm sữa → trẻ no lâu → đến bữa chính không đói → trẻ ăn ít → bố mẹ lại tăng sữa.
Theo American Academy of Pediatrics lưu ý rằng, sữa chứa năng lượng và tạo cảm giác no nhanh. Ở trẻ sau 1 tuổi, uống quá nhiều sữa có thể khiến trẻ ít đói vào giờ ăn và giảm hứng thú với thức ăn đa dạng. Trong khi đó, AAP hiện khuyến nghị trẻ sau sinh nhật đầu tiên thường không nên uống quá 16 - 24 oz sữa/ngày, tương đương khoảng 473 - 750 ml, tùy bối cảnh dinh dưỡng của từng trẻ.
NICE cũng đưa ra lưu ý tương tự: uống quá nhiều đồ uống giàu năng lượng, bao gồm sữa, có thể làm giảm cảm giác thèm ăn đối với các thực phẩm khác.
Vì vậy, nếu trẻ đang ăn kém nhưng lại uống rất nhiều sữa, việc đổi sang một loại sữa nhiều năng lượng hơn chưa chắc giải quyết được nguyên nhân. Trong một số trường hợp, điều quan trọng hơn là đánh giá lại toàn bộ lịch ăn, uống trong ngày.
Có nguyên nhân nào khác phía sau việc trẻ tăng cân kém?
Không phải trường hợp tăng cân chậm nào cũng xuất phát từ việc trẻ “ăn chưa đủ”.
AAP cho biết tăng trưởng cân nặng không đạt kỳ vọng có thể liên quan đến nhiều yếu tố, từ lượng năng lượng đưa vào không đủ, khó khăn trong ăn uống cho đến một số vấn đề y khoa cần được đánh giá chuyên môn. Hướng dẫn năm 2026 khuyến nghị bác sĩ khai thác tiền sử bệnh, phát triển, ăn uống, hành vi khi ăn và khám lâm sàng trước khi quyết định có cần xét nghiệm hay thăm dò sâu hơn hay không.
NICE cũng lưu ý một số tình trạng như sinh non, vấn đề phát triển thần kinh hoặc một số bệnh lý có thể liên quan đến tăng trưởng không đạt kỳ vọng.
Khi nào trẻ có thể được cân nhắc bổ sung sản phẩm giàu năng lượng?
Thực tế, không phải cứ trẻ nhẹ cân là cần dùng sản phẩm dinh dưỡng giàu năng lượng.
NICE khuyến nghị trước hết cần tối ưu chế độ ăn và mật độ năng lượng của khẩu phần. Nếu trẻ vẫn tiếp tục có tăng trưởng không đạt kỳ vọng sau những biện pháp này, có thể cân nhắc thử sản phẩm bổ sung dinh dưỡng dạng uống và phải đánh giá lại thường xuyên. Việc đánh giá không chỉ dựa vào cân nặng mà còn xem xét chiều cao, lượng thức ăn khác trẻ vẫn ăn được, khả năng dung nạp và mức độ tuân thủ.
Hướng dẫn AAP năm 2026 cũng khuyến nghị tăng năng lượng trong chế độ ăn ở trẻ có tăng trưởng cân nặng không đạt kỳ vọng và cho phép sử dụng bổ sung dinh dưỡng đường uống trong những trường hợp phù hợp. Tuy nhiên, AAP đồng thời lưu ý bằng chứng về hiệu quả của các sản phẩm bổ sung dinh dưỡng đường uống vẫn còn chưa chắc chắn.
Sữa chứa nhiều dưỡng chất thiết yếu hỗ trợ trẻ phát triển tốt.
Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2023, gồm 10 thử nghiệm ngẫu nhiên với 1.116 trẻ, cho thấy nhóm sử dụng sản phẩm bổ sung dinh dưỡng đường uống có những cải thiện về một số chỉ số tăng trưởng so với nhóm đối chứng. Tuy nhiên, độ tuổi, lượng sản phẩm sử dụng và thời gian can thiệp giữa các nghiên cứu khác nhau, vì vậy kết quả không nên được diễn giải thành “trẻ nào uống sữa giàu năng lượng cũng sẽ tăng cân”.
Điểm quan trọng là sản phẩm bổ sung dinh dưỡng nên được xem như một phần của kế hoạch dinh dưỡng, không phải phương án thay thế cho việc tìm nguyên nhân khiến trẻ tăng trưởng kém.
Nhiều năng lượng hơn không mặc nhiên đồng nghĩa “tốt hơn”
Đây là điểm bố mẹ rất dễ hiểu nhầm khi tìm sữa tăng cân cho trẻ.
Một sản phẩm có năng lượng trên mỗi ml cao hơn có nghĩa là trẻ nhận được nhiều năng lượng hơn trong cùng một thể tích. Điều này hữu ích trong những trường hợp trẻ cần tăng năng lượng nhưng lại ăn hoặc uống được một lượng nhỏ.
Tuy nhiên, “nhiều năng lượng hơn” không đồng nghĩa với “phù hợp hơn cho mọi trẻ”.
AAP trong hướng dẫn năm 2026 cũng lưu ý rằng tăng năng lượng có lợi cho trẻ tăng trưởng không đạt kỳ vọng nhưng vẫn tồn tại những nguy cơ như tăng cân quá mức, tạo thêm áp lực trong ăn uống hoặc dẫn tới ép trẻ ăn.
Vì vậy, mục tiêu của can thiệp dinh dưỡng không nên đơn giản là làm con tăng cân càng nhanh càng tốt, mà cần giúp trẻ đạt được quỹ đạo tăng trưởng phù hợp và đồng thời duy trì một chế độ ăn đa dạng, phù hợp với nhu cầu phát triển.
Nếu trẻ ăn tốt mà vẫn nhỏ người thì sao?
Đây là tình huống dễ khiến bố mẹ lo lắng nhất.
Đứa trẻ có thể nhỏ người hơn bạn bè nhưng vẫn khỏe mạnh và tăng trưởng đều. Khi đó, việc so sánh với cân nặng của những trẻ khác không cho biết chính xác trẻ có cần bổ sung thêm năng lượng hay không.
WHO sử dụng nhiều chỉ số khác nhau để đánh giá tăng trưởng, trong đó có cân nặng theo tuổi, chiều cao theo tuổi, cân nặng theo chiều cao và BMI theo tuổi. Vì vậy, không nên chỉ nhìn một con số cân nặng để kết luận trẻ “thiếu cân”.
Nếu trẻ ăn đa dạng, hoạt động bình thường, phát triển phù hợp và các chỉ số tăng trưởng vẫn duy trì theo xu hướng ổn định, mục tiêu không nhất thiết là đưa cân nặng của con lên ngang bằng một đứa trẻ khác.
Bố mẹ có thể theo dõi chiều cao, cân nặng... nhằm hiểu hơn về tổng thể sức khỏe của con.
Đổi sữa bao lâu thì biết có hiệu quả?
NICE khuyến nghị khi trẻ sử dụng sản phẩm bổ sung dinh dưỡng cần được đánh giá lại thường xuyên, dựa trên thay đổi cân nặng, tăng trưởng chiều cao, lượng thức ăn khác, khả năng dung nạp và mức độ sử dụng sản phẩm.
Muốn biết việc đổi sữa bao lâu thì có hiệu quả với trẻ, bố mẹ có thể tập trung làm rõ 3 vấn đề sau:
Trẻ có thực sự đang tăng trưởng không đạt kỳ vọng không?
Hãy xem xu hướng cân nặng qua nhiều lần đo, đồng thời đặt cạnh chiều cao, chiều dài và các chỉ số tăng trưởng phù hợp.
Nguyên nhân nằm ở thiếu năng lượng hay cách ăn, uống hiện tại?
Cần xem trẻ ăn gì, ăn bao nhiêu, uống bao nhiêu sữa, lịch ăn như thế nào và trẻ có gặp khó khăn khi ăn hay không. NICE đặc biệt nhấn mạnh việc đánh giá cách cho ăn, môi trường bữa ăn và khẩu phần trước khi chuyển sang các can thiệp bổ sung.
Hãy xem xu hướng cân nặng qua nhiều lần đo, đồng thời đặt cạnh chiều cao, chiều dài và các chỉ số tăng trưởng phù hợp.
Nếu cần bổ sung dinh dưỡng, mục tiêu là gì và bao giờ đánh giá lại?
Nếu sử dụng sản phẩm giàu năng lượng, mục tiêu không chỉ là “tăng cân”, mà cần xác định trẻ đang cần cải thiện điều gì và khi nào sẽ đánh giá lại hiệu quả.
Thực tế, một hộp sữa không thể tự trả lời câu hỏi vì sao trẻ tăng cân chậm. Với một số trẻ, điều cần thiết là điều chỉnh khẩu phần. Với trẻ khác, vấn đề nằm ở lịch ăn, lượng sữa, khó khăn khi ăn hoặc một nguyên nhân sức khỏe cần được đánh giá. Khi xác định đúng nhu cầu, sản phẩm giàu năng lượng mới thực sự có vai trò.
Vì thế, thay vì chạy theo câu hỏi “sữa tăng cân nào tốt nhất?”, bố mẹ nên bắt đầu từ câu hỏi quan trọng hơn: “Con mình đang tăng trưởng như thế nào và thực sự cần bổ sung điều gì?”
