Từ món ăn chống đói của người dân vùng cát ven biển, khoai deo ngày nay đã trở thành đặc sản nổi tiếng của tỉnh Quảng Trị, được nhiều du khách tìm mua làm quà. Những lát khoai vàng óng, dẻo thơm, ngọt bùi không chỉ chứa đựng hương vị mộc mạc của quê nghèo mà còn là kết tinh của nắng gió miền Trung và sự cần cù của người dân làng nghề.
Ở xã Ninh Châu, nghề làm khoai deo đã tồn tại từ nhiều đời nay. Cứ vào khoảng tháng 1 đến tháng 2 hàng năm, khi những ruộng khoai trên vùng đất cát bắt đầu cho thu hoạch, cũng là lúc người dân bước vào mùa làm khoai deo kéo dài suốt 4 tháng nắng.
Khoai dùng để chế biến là giống khoai lang địa phương, được trồng trên đất cát ven biển. Loại khoai này có vỏ đỏ, ruột trắng hoặc vàng nhạt, nhiều tinh bột, khi luộc lên có vị bùi, thơm và ăn rất bở. Nhờ điều kiện thổ nhưỡng đặc biệt nên khoai ở Ninh Châu có vị ngọt thanh rất riêng, khác với nhiều vùng khác. Khoai thường được trồng khoảng 3,5-4 tháng là có thể thu hoạch.
Trước đây người dân trồng nhiều khoai nhưng tiêu thụ không hết. Để tránh hư hỏng và có thức ăn dự trữ trong mùa mưa bão, mất mùa, họ nghĩ ra cách luộc khoai rồi cắt lát đem phơi khô để ăn dần. Qua thời gian, từ kinh nghiệm dân gian, người dân dần hoàn thiện quy trình chế biến để tạo nên món khoai deo dẻo ngon nổi tiếng như ngày nay.
Làm khoai deo là công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn và phụ thuộc rất lớn vào thời tiết. Khoai tươi sau khi mua về không chế biến ngay mà phải để khô ráo, rụng hết cát và xuống bột trong khoảng 7 ngày. Sau đó khoai được mang ra phơi nắng khoảng ba tiếng rồi ủ chăn trong 3 ngày. Tiếp tục phơi thêm khoảng 1,5 tiếng và ủ tiếp 10 ngày nữa mới được đưa vào nồi luộc.
Khâu luộc khoai được xem là quan trọng nhất, quyết định chất lượng thành phẩm. Người luộc phải có kinh nghiệm để canh lửa và thời gian phù hợp, nếu không khoai sẽ bị sượng hoặc nát. Sau khi luộc xong, khoai được bóc vỏ, cắt lát rồi đem phơi dưới nắng lớn từ 10-15 ngày. Nhiệt độ thích hợp khoảng 30-35 độ C để khoai đạt độ dẻo ngon, tránh bị mốc hay sâu mọt.
Để làm ra một kg khoai deo thành phẩm cần tới khoảng 4 kg khoai tươi. Sau nhiều ngày phơi nắng, từng lát khoai chuyển sang màu hổ phách đẹp mắt, bên ngoài se lại nhưng bên trong vẫn mềm dẻo. Khi ăn có vị dai nhẹ, ngọt bùi tự nhiên và hương thơm rất đặc trưng. Khoai deo loại một hiện được bán khoảng 200.000 đồng/kg nhưng vẫn được nhiều người tìm mua.
Khoai deo ngon nhất là ăn chậm để cảm nhận hết vị ngọt bùi và độ dẻo đặc trưng của từng lát khoai. Nhiều người khi mua về thường hấp hoặc hơ nhẹ trên than nóng vài phút để khoai mềm hơn và dậy mùi thơm hấp dẫn rồi mới thưởng thức.
Cách ăn phổ biến nhất là dùng cùng một chén trà nóng, bởi vị chát nhẹ của trà hòa quyện với vị ngọt tự nhiên của khoai tạo nên cảm giác rất hài hòa, đặc biệt trong những ngày trời se lạnh hoặc mưa gió. Người miền Trung thường vừa nhâm nhi trà vừa cắn từng miếng khoai nhỏ để ăn từ từ.
Ngoài cách ăn trực tiếp, khoai deo còn có thể nướng sơ bằng lò hoặc nồi chiên không dầu để lớp ngoài hơi xém, thơm hơn và dẻo hơn. Một số người còn cắt nhỏ khoai để ăn cùng sữa chua, chè hoặc các món ăn vặt khác.
Khoai deo ngon thường có màu vàng hổ phách đẹp mắt, bên ngoài khô ráo nhưng bên trong vẫn mềm dẻo. Khi nhai kỹ sẽ cảm nhận rõ vị ngọt đậm dần cùng hương thơm mộc mạc rất đặc trưng của khoai lang phơi nắng.
