Từng là món ăn dân dã gắn với những ngày khó khăn của người vùng trung du Bắc Bộ, quả cọ nay lại trở thành đặc sản được nhiều người thành phố săn tìm mỗi độ cuối năm. Cái vị bùi béo, hơi chát nơi đầu lưỡi của quả cọ tưởng khó ăn, vậy mà ai đã quen thì càng ăn lại càng mê, nhớ mãi không quên.
Nhiều tỉnh thành ở Việt Nam có cây cọ, nhưng nổi tiếng nhất phải kể đến Phú Thọ – nơi cây cọ từ lâu đã trở thành hình ảnh quen thuộc trong đời sống người dân. Từ những triền đồi xanh mướt, hàng cọ nối nhau trải dài tạo nên khung cảnh rất riêng của miền trung du. Với người dân nơi đây, cây cọ không chỉ cho bóng mát mà còn mang đến thứ quả dân dã nuôi lớn bao thế hệ.
Quả cọ khi chín có màu tím xanh hoặc xanh đen bóng bẩy, hình bầu dục nhỏ. Thoạt đầu ăn sẽ thấy hơi chát, nhưng càng nhai càng cảm nhận được vị béo bùi rất đặc trưng. Ngày xưa, cọ là món ăn quen thuộc của những gia đình nghèo. Đến mùa, trẻ con háo hức chờ người lớn hái cọ mang về rồi om lên ăn thay quà vặt. Có thời điểm, người dân ăn cọ nhiều đến mức “ngán”, bởi đây gần như là thức quà sẵn có của núi đồi.
Muốn ăn cọ ngon phải biết cách chế biến. Phổ biến nhất là món cọ ỏm. Quả cọ được ngâm nước nóng vừa phải cho mềm phần thịt bên ngoài, khi ăn dùng răng tách nhẹ lớp vỏ rồi nhằn lấy phần thịt béo ngậy. Người sành ăn cho rằng cọ om ngon phải có độ mềm vừa đủ, không quá nhũn cũng không còn cứng. Ngoài ăn ỏm, quả cọ còn được dùng để kho cá, kho thịt, muối dưa hay làm bánh.
Khoảng tháng 10, 11 âm lịch là thời điểm cọ chín rộ. Khi tiết trời se lạnh cũng là lúc những mẻ cọ om nóng hổi xuất hiện trong các phiên chợ quê. Với nhiều người xa xứ, chỉ cần nhìn thấy màu tím xanh của quả cọ là ký ức tuổi thơ lại ùa về. Đó là hình ảnh cả nhà quây quần bên bếp lửa, vừa xuýt xoa vì nóng vừa nhẩn nha ăn cọ trong những chiều đông.
Người dân địa phương còn có kinh nghiệm chọn cọ rất thú vị. Họ thường thích những buồng cọ từng bị chim hay sâu ăn, bởi cho rằng loại quả ấy béo và thơm hơn. Tuy nhiên, để hái được cọ không hề dễ dàng. Cây cọ cao vút, thân đầy gai nhọn chứ không nhẵn như cây dừa. Người hái phải bắc thang trèo gần tới ngọn rồi rung từng buồng cọ xuống, khá vất vả và nguy hiểm.
Ngày nay, khi những món ăn quê trở thành đặc sản được ưa chuộng, quả cọ cũng dần xuất hiện ở nhiều thành phố lớn. Từ món “nhà nghèo” năm nào, quả cọ giờ đây trở thành thức quà lạ miệng khiến nhiều thực khách thích thú.
Những món ngon từ quả cọ
Cọ ỏm
Cọ hái từ trên đồi về không thể đem ăn ngay mà phải qua công đoạn “ỏm” cầu kỳ mới dậy được vị béo bùi đặc trưng. Trước tiên, người ta phải làm bong lớp vỏ lụa màu đen phủ bên ngoài quả cọ. Người quê thường cho cọ vào rổ tre, thêm vài thanh nứa hoặc que tre chẻ nhỏ rồi xóc đều tay. Phần cạnh sắc của tre nứa sẽ giúp lớp vỏ ngoài bong nhanh mà quả cọ vẫn nguyên vẹn.
Nghe thì đơn giản nhưng để có mẻ cọ ỏm ngon lại đòi hỏi nhiều kinh nghiệm. Nếu nước quá nóng hoặc quá nguội, cọ sẽ bị cứng, chát hoặc tách dầu, mất đi độ bùi béo vốn có. Người sành ăn thường đun nước đến độ vừa “già”, khi dưới đáy nồi bắt đầu nổi tăm lăn tăn mới đổ cọ vào rồi đậy kín khoảng 15–20 phút.
Mẻ cọ đạt chuẩn sẽ có lớp váng dầu vàng mỏng nổi trên mặt nước. Khi ấy, quả cọ chuyển sang màu tím sẫm bóng bẩy, phần thịt bên trong vàng ruộm, dày và mềm. Cắn một miếng sẽ cảm nhận rõ vị béo ngậy tan nơi đầu lưỡi, xen chút bùi thơm rất riêng mà khó loại quả nào có được.
Nhiều người thích ăn cọ ỏm cùng muối vừng hay muối lạc rang giã nhỏ để tăng thêm vị đậm đà. Trong những ngày đông se lạnh, được ngồi bên bếp than, nhẩn nha bóc từng quả cọ nóng hổi là ký ức tuổi thơ không thể quên của người vùng trung du Bắc Bộ.
Xôi cọ
Quả cọ sau khi om chín sẽ được tách bỏ vỏ, lấy phần thịt vàng óng trộn cùng gạo nếp đã ngâm mềm. Người ta thêm chút muối rồi xóc đều trước khi cho vào chõ đồ chín bằng lửa nhỏ. Khi chín, xôi cọ có màu vàng bắt mắt, hạt nếp dẻo quyện cùng vị béo bùi đặc trưng của cọ, tỏa hương thơm hấp dẫn. Nhiều nơi còn rắc thêm hành phi để món ăn thêm đậm đà và dậy vị.
Quả cọ kho
Cọ kho với cá hoặc thịt là món ăn dân dã được nhiều người yêu thích. Sau khi om mềm và bóc vỏ, quả cọ được cho vào nồi kho ở công đoạn cuối để thấm đều gia vị. Vị béo ngậy và bùi thơm của cọ hòa quyện với cá hay thịt tạo nên hương vị rất riêng, khiến món kho trở nên hấp dẫn hơn hẳn cách chế biến thông thường.
Quả cọ muối
Để làm cọ muối, người ta cạo sạch lớp vỏ ngoài nhằm giảm vị chát rồi ngâm quả trong nước ấm khoảng nửa tiếng. Sau đó, cọ được xóc với muối hạt, cho vào hũ hoặc âu sạch, nén chặt và ủ vài ngày. Khi quả chuyển sang màu vàng sẫm là có thể dùng được.
Cọ muối có vị chua dịu xen lẫn vị béo bùi đặc trưng cùng chút mặn mòi của muối. Đây là món ăn kèm rất đưa cơm, giúp chống ngán hiệu quả trong những bữa ăn thường ngày.
