XEM VIDEO: Nghệ sĩ Xuân Yến đóng vai A Phò trong trích đoạn "Tô Hiến Thành xử án".
Kỳ nữ của gia tộc trăm năm và vai diễn A Phò bất hủ
Nghệ sĩ Xuân Yến (tên thật là Nguyễn Xuân Yến, sinh năm 1944) không đơn thuần là một đào hát, bà là hiện thân của một dòng máu nghệ thuật chảy xiết qua 6 đời. Sinh ra trong đại gia tộc Vĩnh Xuân - Bầu Thắng - Minh Tơ - Thanh Tòng, cuộc đời bà gắn liền với rạp hát từ lúc nằm nôi. Là con gái của cố nghệ sĩ Minh Tơ và bà Bảy Sự, chị ruột của "thống soái" NSND Thanh Tòng, nghệ sĩ Xuân Yến đã được tôi luyện trong cái nôi khắt khe nhất của nghệ thuật tuồng cổ.
Khác với nhiều đào hát chỉ chuyên trị một loại vai, Xuân Yến là một "đa năng nghệ sĩ". Từ nhóm Đồng ấu Minh Tơ, bà đã được cha đào tạo bài bản từ đào văn đến đào võ, từ kép võ mặt trắng đến vai mụ, vai tì nữ. Thập niên 60, bà rạng danh trong nhóm "Ngũ nữ hổ tướng" của sân khấu Hồ Quảng, đứng chung hàng ngũ với những cái tên lừng lẫy. Khán giả thời đó mê đắm một Xuân Yến oai phong trong vai Phàn Lê Huê, Lưu Kim Đính hay sắc sảo, lộng lẫy khi hóa thân thành Điêu Thuyền, Bàng Quý Phi.
Nghệ sĩ Xuân Yến bên các con, cháu ruột đều hoạt động nghệ thuật.
Tuy nhiên, đỉnh cao khiến cái tên Xuân Yến sống mãi trong lòng giới mộ điệu chính là vai diễn A Phò trong vở Tô Hiến Thành xử án. Đây là một vai diễn đặc biệt, một kẻ ngoại bang làm gián điệp nhưng lại được bà thể hiện một cách lươn lẹo, hài hước và đầy duyên dáng. Nghệ sĩ Công Minh - em trai bà từng nhớ lại rằng: "Sau này, bà đi đâu nhiều khán giả vẫn gọi tên nhân vật A Phò thay vì gọi tên bà".
Dù những năm cuối đời sức khỏe suy giảm do bệnh tim và tiểu đường, ngọn lửa nghề trong bà chưa bao giờ tắt. Mùa Tết 2023, dù chân đau phải có người dìu, bà vẫn kiên quyết bước lên sân khấu tái hiện vai A Phò.
Bà là "nữ hổ tướng" đình đám của sân khấu cải lương một thời.
Nghệ sĩ Công Minh từng xúc động kể lại: "Lúc đó chị tôi đã rất mệt nhưng vẫn cố gắng đến hát giúp cho đoàn. Trong lúc tập luyện nhiều lúc chị phải nghỉ giữa chừng. Nhiều lúc tập luyện thấy chị mệt, tôi lại khuyên chị nghỉ ngơi nhiều hơn nhưng chị vẫn cố gắng để cùng tập luyện cùng con cháu cũng như giúp đỡ đoàn hoạt động hơn, con cháu hăng say luyện tập". Điều đó cho thấy cốt cách của một nghệ sĩ lớn, đến chết vẫn muốn được "nhả tơ" cho đời.
Những năm cuối đời, bà vẫn rất say mê với nghệ thuật.
Mối nhân duyên đặc biệt: Từ đồng nghiệp thân thiết đến mẹ vợ "ông hoàng cải lương"
Bên cạnh sự nghiệp lừng lẫy, đời tư của nghệ sĩ Xuân Yến cũng là một câu chuyện đầy thú vị, đặc biệt là mối quan hệ với con rể - NSƯT Kim Tử Long. Trước khi trở thành người một nhà, Xuân Yến và Kim Tử Long vốn là chị em đồng nghiệp thân thiết tại đoàn Minh Tơ. Bà đã chứng kiến hành trình trưởng thành, cả những thăng trầm trong sự nghiệp và tình duyên của chàng kép trẻ hào hoa.
Mối quan hệ "chị - em" đột ngột chuyển thành "mẹ - con" khi Kim Tử Long nên duyên cùng nghệ sĩ Trinh Trinh - con gái của bà và nghệ sĩ Hữu Cảnh. Sự thay đổi vai vế này từng khiến cả hai không khỏi bối rối. NSƯT Kim Tử Long từng hóm hỉnh chia sẻ: "Lúc đi hát trong đoàn, Long gọi ba má vợ bằng anh chị không à, sau một thời gian thì chuyển qua gọi má hồi nào không hay. Xưa gọi Trinh Trinh bằng con, đi hát rồi kêu 'em' riết dần quen luôn, giờ gọi bằng vợ".
Khoảnh khắc nghệ sĩ Xuân Yến vui vẻ bên con rể trong một show truyền hình.
Dù ban đầu có những ngượng ngùng, nhưng bằng tình thương của một người chị đi trước và lòng bao dung của một người mẹ, bà đã đón nhận chàng rể kém mình nhiều tuổi với sự trân trọng tuyệt đối. "Má Tư" Xuân Yến từng thẳng thắn bộc bạch trên sóng truyền hình: "Trước đó, má chưa từng nghĩ có một ngày Long sẽ là con rể của má. Trên đời này chẳng qua việc gì cũng là lương duyên trời định nên khi hai con thương nhau, mình mới xưng hô mẹ - con dù lúc đầu cũng băn khoăn".
Trong mắt bà, Kim Tử Long là một nghệ sĩ có tâm, có đức. Bà đã nhận xét về rể quý: "Long có cái tội yêu nghề, sáng đi hát ở Hà Nội, chiều chạy xuống dưới tỉnh. Kiếm tiền cũng để giúp đỡ những người nghệ sĩ nghèo". Đáp lại tình cảm đó, Kim Tử Long luôn dành cho mẹ vợ sự kính trọng sâu sắc.
Kim Tử Long cho biết mẹ vợ khó tính trong nghệ thuật dù cười vui dễ dãi ngoài đời.
Anh thừa nhận má Tư là người rất nghiêm khắc trong nghệ thuật: "Má Tư là người rất khó trong nghệ thuật dù ở ngoài má cười vui dễ dãi vậy đó. Đến lúc tập tuồng hay diễn ở các hội hát cung đình, hát sai là vô má la liền. Long mỗi lần chuẩn bị hát show là lúc nào má cũng đi cùng xem tập rồi góp ý cho mình tốt hơn".
Sự ra đi của nghệ sĩ Xuân Yến vào tháng 7/2023 là một khoảng trống lớn không gì bù đắp nổi của gia tộc Minh Tơ và làng cải lương. Nhưng như cách bà đã sống, một cuộc đời trọn vẹn với nghiệp cầm ca, hình ảnh "nữ hổ tướng" Xuân Yến và "lão bà" A Phò sẽ còn mãi trong ký ức của những người yêu mến bộ môn nghệ thuật dân tộc này.
Trinh Trinh bên mẹ. Nghệ sĩ Xuân Yến đã ra đi 3 năm trước, để lại nhiều tiếc thương cho gia đình và người hâm mộ.
