Mỗi độ cuối xuân, đầu hè, khi màn đêm còn phủ kín mặt sông Hồng, nhiều ngư dân ở các khu vực ven sông thuộc Hưng Yên lại tất bật chuẩn bị thuyền, lưới và đèn pin để đón một “mùa lộc trời” đặc biệt. Đó là mùa con vật vờ xuất hiện. Loài côn trùng nhỏ bé này chỉ sống vỏn vẹn vài giờ sau khi trưởng thành nhưng lại được xem là đặc sản hiếm có, được nhiều người săn lùng với giá từ 300.000-500.000 đồng/kg.
Con vật vờ, hay người dân địa phương thường gọi ngắn gọn là con vờ, thuộc bộ côn trùng cánh phù du, tên khoa học là Ephemeroptera. Chúng có họ hàng khá xa với chuồn chuồn nên khi mới nhìn, nhiều người dễ nhầm lẫn bởi hình dáng tương đối giống nhau. Tuy nhiên, con vờ có thân màu trắng ngà hoặc trắng đục, cánh mỏng tang như giấy và thường bay là là trên mặt nước theo từng đàn lớn.
Điều khiến con vật vờ trở nên đặc biệt nằm ở vòng đời vô cùng ngắn ngủi. Phần lớn cuộc đời của chúng tồn tại dưới dạng ấu trùng sống ở đáy sông. Những ấu trùng này đào hang trong lớp đất thịt ven sông, âm thầm sinh trưởng suốt nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Chỉ đến một thời điểm nhất định trong năm, chúng mới đồng loạt ngoi lên mặt nước để lột xác thành con trưởng thành.
Mùa xuất hiện của vật vờ thường kéo dài từ khoảng tháng 2 đến tháng 4 âm lịch. Tuy nhiên, cả tháng chúng chỉ nổi lên mặt nước một vài đợt ngắn ngủi. Người dân có kinh nghiệm phải theo dõi thời tiết, mực nước và nhiều dấu hiệu tự nhiên khác mới có thể đoán đúng ngày vờ xuất hiện.
Khoảng thời gian săn bắt vật vờ thường bắt đầu từ 3 giờ sáng. Khi đồng hồ điểm 4 giờ, từng đàn vờ trắng muốt bắt đầu bay lên khỏi mặt nước, tập trung dày đặc ở những khu vực ngã ba sông có nền đất thịt mềm. Đây cũng là lúc ngư dân chèo thuyền ra giữa dòng, dùng vợt lưới hứng những đàn vờ đang bay vật vờ trong ánh đèn.
Theo nhiều ngư dân ven sông Hồng, trước đây vật vờ xuất hiện rất nhiều. Chỉ cần đứng trên bờ với một chiếc vợt đơn giản cũng có thể thu được cả chục kg trong một buổi sáng. Thế nhưng những năm gần đây, số lượng loài côn trùng này giảm đáng kể. Có người đi cả đêm chỉ bắt được 1-2kg, khiến giá bán ngày càng tăng cao.
Ngay tại bến sông, vật vờ thường được thương lái thu mua với giá khoảng 300.000-350.000 đồng/kg. Khi đưa ra chợ, giá có thể lên tới 400.000-500.000 đồng/kg. Với những nhà hàng chuyên phục vụ đặc sản sông nước, giá thành sau chế biến còn cao hơn nhiều lần. Một số món ăn từ vật vờ có giá vài trăm nghìn đồng mỗi đĩa nhưng vẫn được thực khách tìm mua.
Sở dĩ vật vờ được yêu thích bởi chúng có vị béo ngậy tự nhiên, thơm bùi và không hề tanh như nhiều người tưởng tượng. Người dân vùng sông Hồng từ lâu đã xem đây là món quà đặc biệt mà thiên nhiên ban tặng mỗi năm.
Từ con vật nhỏ bé này, người ta có thể chế biến thành nhiều món ăn hấp dẫn như vật vờ chiên giòn lá mắc mật, vật vờ xào rau muống, nộm vật vờ hay lẩu riêu cua vật vờ. Mỗi món mang một hương vị riêng nhưng đều giữ được độ béo và mùi thơm đặc trưng.
Trong số đó, nổi tiếng nhất là món vật vờ om cá ngạnh. Để chế biến, cá ngạnh được ướp nghệ, riềng rồi om cùng cà chua cho đến khi thấm gia vị. Vật vờ sau khi làm sạch được xào sơ với thịt ba chỉ cháy cạnh rồi cho vào nồi om. Khi các nguyên liệu hòa quyện, món ăn tỏa ra hương thơm hấp dẫn với vị ngọt của cá, vị béo của vật vờ cùng vị chua dịu của cà chua và lá me đất. Nhiều người từng thưởng thức đều nhận xét đây là món ăn khó quên.
