Nhắc đến những món ăn dân dã của vùng quê Việt Nam, nhiều người sẽ nhớ ngay đến ốc mít. hay còn gọi là ốc lác. Loài ốc nước ngọt này từng xuất hiện rất nhiều ở các ao hồ, kênh mương và ruộng lúa, gắn bó với tuổi thơ của biết bao thế hệ. Ngày trước, ốc mít là nguyên liệu quen thuộc trong những bữa cơm giản dị của người nông dân, nhưng hiện nay lại trở thành đặc sản được nhiều thực khách tìm mua, thậm chí có mặt trong thực đơn của không ít nhà hàng.
Ốc mít có tên khoa học Pila conica, phân bố rộng ở nhiều địa phương trên cả nước. Chúng sinh sống chủ yếu trong môi trường nước ngọt như ruộng lúa, ao, hồ, sông nhỏ và kênh rạch. Tại các tỉnh miền Trung, mùa ốc thường bắt đầu vào những tháng hè hoặc sau các đợt mưa lớn. Khi mực nước dâng lên, ốc bò lên những bờ cỏ, gốc rạ hoặc ven bờ để kiếm ăn và trú ngụ, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân đi bắt.
Đối với nhiều người lớn lên ở vùng quê, việc lội ruộng bắt ốc từng là một phần ký ức khó quên. Sau mỗi cơn mưa, trẻ nhỏ thường theo chân cha mẹ, ông bà mang theo chiếc giỏ tre hoặc chiếc xô nhựa ra đồng. Chỉ sau vài giờ, mọi người đã có thể mang về một giỏ đầy ốc để chế biến cho bữa cơm gia đình. Thời điểm đó, ốc mít xuất hiện với số lượng lớn nên gần như không có giá trị mua bán. Nhiều người xem đây là nguồn thực phẩm sẵn có trong tự nhiên, vừa dễ kiếm vừa giúp cải thiện bữa ăn.
Sau khi bắt về, ốc thường được ngâm trong nước vo gạo nhiều giờ để nhả hết bùn đất và tạp chất. Tiếp đó, người ta rửa nhiều lần với nước sạch, có nơi còn cho thêm một ít ớt bột để loại bỏ lớp nhớt và giảm mùi tanh. Khi luộc, chỉ cần thêm vài cây sả đập dập hoặc vài lá chanh là nồi ốc đã dậy mùi thơm hấp dẫn. Thịt ốc mít có độ giòn, dai vừa phải, vị ngọt thanh tự nhiên, khi chấm cùng nước mắm gừng hoặc nước mắm pha sả ớt càng làm nổi bật hương vị đặc trưng.
Ngoài ốc luộc, ốc mít còn được làm thành các món ốc xào sả ớt, ốc om chuối đậu, lẩu ốc hay chả ốc, mỗi món đều mang một hương vị riêng nhưng vẫn giữ được độ giòn và vị ngọt vốn có của phần thịt. Chính sự đa dạng trong cách chế biến đã giúp ốc mít dần xuất hiện nhiều hơn tại các quán ăn, nhà hàng chuyên phục vụ đặc sản đồng quê.
Nếu như trước đây chỉ cần ra đồng là có thể bắt được cả rổ ốc thì hiện nay điều đó không còn dễ dàng. Nguồn ốc mít ngoài tự nhiên đang giảm đáng kể do diện tích ruộng lúa bị thu hẹp, môi trường sống thay đổi và nguồn nước ở nhiều nơi không còn trong sạch như trước. Để có vài kilogram ốc, nhiều người phải lội bùn hàng giờ, tìm kiếm dọc các bờ ruộng, mương nước hay những đoạn sông nhỏ. Ngay cả vào đúng mùa, sản lượng thu được cũng không nhiều, mỗi người may mắn chỉ bắt được khoảng 7–8 kg sau một ngày làm việc.
Ốc mít nguyên con được bán trên thị trường với mức giá dao động khoảng 60.000–90.000 đồng/kg, trong khi phần ruột ốc đã được làm sạch có giá khoảng 150.000 đồng/kg.
Hiện nhiều hộ dân đã mạnh dạn đầu tư nuôi ốc mít thương phẩm. Đây là loài vật khá dễ nuôi, thích nghi tốt với điều kiện môi trường và không đòi hỏi kỹ thuật chăm sóc quá phức tạp. Thức ăn chủ yếu là các loại rau cỏ, bèo hoặc phụ phẩm nông nghiệp nên chi phí thấp, trong khi đầu ra khá ổn định. Nếu được nuôi đúng quy trình, thịt ốc vẫn giữ được độ giòn, ngọt và chất lượng không thua kém nhiều so với ốc tự nhiên.
