Thanh trà hay còn được gọi là sơn trà, chanh trà, là một loại trái cây dân dã gắn liền với vùng đất miền Tây Nam Bộ, đặc biệt là khu vực Bảy Núi (An Giang). Từ một loài cây mọc hoang dại nơi đồi núi khô cằn, thanh trà dần được người dân mang về trồng, nhân giống và phát triển rộng rãi ở nhiều tỉnh như Vĩnh Long, Cần Thơ...
Khoảng tháng 3 đến tháng 4 hằng năm là thời điểm thanh trà chín rộ. Dọc theo các tuyến đường miền Tây, không khó để bắt gặp những sạp hàng bày bán thanh trà thành từng chùm sai trĩu, vàng óng bắt mắt. Hình ảnh ấy đã trở thành nét đặc trưng của mùa hè miền sông nước, thu hút sự chú ý của du khách gần xa.
Thanh trà có hai loại chính là thanh trà chua và thanh trà ngọt. Loại chua thường có hình tròn, vỏ mỏng, khi chín chuyển sang màu vàng sậm và dễ bị dập. Ngược lại, thanh trà ngọt có hình dáng thuôn dài, vỏ dày hơn, bên ngoài phủ một lớp phấn trắng nhẹ. Khi chín, quả có màu vàng cam bóng đẹp, phần thịt dày, ít xơ và vị ngọt thanh dễ chịu. Tuy nhiên, thanh trà ngọt khá hiếm và giá thành cao hơn nhiều so với loại chua nên không phải lúc nào cũng dễ mua.
Điểm đặc biệt của thanh trà không chỉ nằm ở hương vị mà còn ở sự đa dạng trong cách chế biến. Người dân miền Tây có thể dùng thanh trà để ăn tươi, chấm muối ớt, hoặc chế biến thành nhiều món hấp dẫn như canh chua, kho cá, làm mứt, siro hay ngâm rượu.
Trong đó, canh chua nấu với thanh trà mang một vị chua thanh rất riêng, không giống với me hay sấu. Vào những ngày nắng nóng, một ly thanh trà dầm đường đá mát lạnh trở thành thức uống giải nhiệt tuyệt vời, vừa thơm ngon vừa sảng khoái.
Không chỉ phổ biến ở miền Tây, thanh trà còn được bày bán rộng rãi trên các chợ mạng, đặc biệt là tại Hà Nội và TP.HCM. Nhờ hương vị lạ miệng, vừa chua vừa ngọt, thơm dịu, loại quả này nhanh chóng được nhiều người ưa chuộng, nhất là dân văn phòng. Một số người còn mua thanh trà về trưng trong phòng vì quả có mùi hương dễ chịu, tạo cảm giác thư giãn.
Bên cạnh giá trị ẩm thực, thanh trà còn mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe. Loại quả này chứa nhiều vitamin A, vitamin C, chất xơ và các khoáng chất cần thiết cho cơ thể.
Theo khảo sát, thanh trà được bán tại các chợ với giá từ 30.000 đồng/kg. Loại thanh trà ngọt, quả to, ít xơ giá có thể lên tới 70.000 đồng/kg.
Về kỹ thuật trồng, cây thanh trà thích hợp với khí hậu nhiệt đới, đặc biệt phát triển tốt ở những vùng đất tơi xốp, thoát nước tốt như miền Tây Nam Bộ. Người dân thường nhân giống bằng cách gieo hạt hoặc chiết cành, trong đó phương pháp chiết cành giúp cây giữ được đặc tính của cây mẹ, cho trái ổn định và chất lượng hơn.
Riêng với thanh trà ngọt, việc tuyển chọn giống là cả một quá trình lâu dài và công phu. Do đặc tính tự nhiên của cây chủ yếu cho quả chua, người dân phải chọn lọc qua nhiều thế hệ, giữ lại những cây có vị ngọt, trái to, ít xơ để nhân giống. Chính vì vậy, thanh trà ngọt hiện nay vẫn khá hiếm, số lượng không nhiều và giá thành cao hơn so với thanh trà chua.
Thanh trà ngọt còn được người dân địa phương gọi là “xoài rừng” bởi hình dáng khá giống xoài thu nhỏ. Loại này có ưu điểm nổi bật như trái to, hạt nhỏ, phần cơm dày và hương thơm đậm hơn. Sau khoảng 3 năm trồng, cây bắt đầu cho thu hoạch với sản lượng ban đầu khoảng vài kg mỗi vụ. Theo thời gian, năng suất tăng dần và đến giai đoạn trưởng thành, mỗi cây có thể cho từ 50–70 kg quả mỗi năm. Đặc biệt, giống thanh trà ngọt này cho trái đều đặn hằng năm, ít khi bị mất mùa như một số giống khác.
