Vào khoảng tháng 6, tháng 7, tại các chợ truyền thống ở Hà Nội hay trên chợ mạng, quả tai chua bắt đầu xuất hiện, thu hút sự tò mò bởi hình dáng na ná quả ổi nhưng lại mang vị chua thanh dịu cùng mùi thơm đặc trưng.
Thoạt nhìn, quả tai chua rất dễ bị nhầm lẫn với ổi do lớp vỏ xanh mướt khi còn non và hình dáng tròn. Tuy nhiên, nếu quan sát kỹ sẽ thấy quả có dạng cầu dẹt, chia thành từ 4 đến 8 múi rõ rệt. Khi chín, vỏ chuyển sang màu vàng ruộm bắt mắt, bên trong là phần thịt trắng hoặc hồng nhạt, giòn và mọng nước.
Mỗi quả tai chua thường có từ 6 đến 10 hạt, nhưng phần hạt lại không được ăn do có thể gây say nhẹ. Từ xưa, người vùng cao Tây Bắc thường chỉ dùng phần thịt quả, có vị chua dịu, thoang thoảng ngọt và hương thơm rất riêng, giống sự kết hợp giữa măng cụt và sấu.
Cây tai chua là loại thân gỗ lâu năm, có thể cao tới 15–16 mét, thậm chí hơn. Thân cây thẳng đứng, vỏ xám đen, xù xì theo thời gian. Cành cây mảnh, mọc ngang rồi rủ xuống, khá giòn và dễ gãy, khiến việc leo trèo thu hái trở nên khó khăn và nguy hiểm. Vì vậy, công việc này thường chỉ dành cho những người quen rừng, có kinh nghiệm. Ở các tỉnh miền núi phía Bắc, cây tai chua mọc rải rác trong rừng tự nhiên.
Mùa thu hoạch tai chua thường rơi vào khoảng tháng 6 đến tháng 8 dương lịch. Đây cũng là thời điểm người dân rủ nhau vào rừng hái quả để mang về sử dụng hoặc bán cho thương lái. Do quá trình thu hái vất vả, sản lượng lại không nhiều, nên giá tai chua khá cao. Tại các chợ dân sinh, quả tươi có giá khoảng 70.000 đồng/kg, trong khi loại phơi khô có thể lên tới 180.000.
Trong ẩm thực, tai chua được xem như một loại gia vị tự nhiên độc đáo. Quả xanh thường được bỏ hạt, thái lát mỏng rồi dùng tươi hoặc phơi khô. Tai chua khô có thể bảo quản quanh năm, chỉ cần phơi nắng 2–3 ngày đến khi miếng quả chuyển sang màu cánh gián là đạt. Khi chế biến, loại quả này có thể thay thế cho sấu, me hay chanh trong nhiều món ăn như canh chua, cá kho, lẩu hải sản hay canh rau ngót. Đặc biệt, món cá kho thêm vài lát tai chua không chỉ dậy mùi thơm mà còn giúp khử tanh hiệu quả.
Một cách thưởng thức dân dã nhưng rất được ưa chuộng là dầm tai chua với nước rau muống luộc. Ngoài ra, người ta còn dùng tai chua khô để hãm nước uống giải nhiệt, vị chua thanh mát không kém gì các loại quả quen thuộc khác.
Không chỉ mọc tự nhiên, hiện nay cây tai chua đã bắt đầu được đưa vào trồng ở một số nơi nhằm khai thác giá trị kinh tế. Đây là loại cây ưa sáng, phù hợp với khí hậu nhiệt đới và đất đồi núi. Thời điểm trồng thích hợp là khoảng tháng 1–2 âm lịch. Sau khi trồng, cây có sức sống tốt, ít sâu bệnh và không đòi hỏi chăm sóc cầu kỳ. Khoảng 3–4 năm sau, cây bắt đầu cho quả.
Về nhân giống, phương pháp ghép nêm được áp dụng phổ biến do cho tỷ lệ sống cao, có thể đạt gần 70%. Thời điểm ghép tốt nhất là vào tháng 2–3 hàng năm. Nhờ ưu điểm dễ trồng, chi phí thấp và đầu ra ổn định, cây tai chua đang dần trở thành lựa chọn mới cho nhiều hộ dân vùng trung du và miền núi.
Hiện nay, trên thị trường đã có nhiều nơi bán cây giống tai chua, chủ yếu là cây ghép cao từ 30–60cm, giá dao động từ 40.000 – 100.000 đồng/cây tùy kích thước và chất lượng. Người mua có thể tìm tại các vườn ươm ở miền Bắc hoặc đặt qua các kênh online.
