Màng tàng là loại quả gia vị đặc trưng của núi rừng Tây Bắc và Tây Nguyên. Từ loại quả rừng ít người biết đến, màng tang nay dần trở thành đặc sản được nhiều thực khách săn tìm nhờ hương thơm đặc trưng và giá trị kinh tế cao.
Màng tang có tên khoa học là Litsea cubeba Pers, thuộc họ long não, còn được gọi là tiêu núi hay sơn kê tiêu. Loài cây này phân bố ở nhiều nước Đông Nam Á và xuất hiện khá nhiều tại các tỉnh miền núi Việt Nam. Cây thường mọc ở độ cao khoảng 1.500m trong các khu rừng thứ sinh, cao từ 5-8m, sinh trưởng khá nhanh và xanh tốt quanh năm.
Màng tang ra hoa vào khoảng tháng 1 đến tháng 3. Hoa nhỏ, màu vàng nhạt, mọc thành chùm ở nách lá. Từ tháng 4 đến tháng 9 là thời điểm cây kết quả, trong đó mùa thu hoạch rộ thường rơi vào tháng 7-8. Quả mọng hình tròn hoặc hình trứng, khi chín chuyển sang màu đen sẫm, mọc thành từng chùm dày đặc và tỏa hương thơm nồng đặc trưng.
Điểm khiến màng tang được yêu thích nằm ở mùi vị rất riêng. Quả có hương thơm gợi nhớ đến sả nhưng đậm và sâu hơn, pha chút cay nhẹ như tiêu rừng. Cái cay của màng tang không xé lưỡi như ớt mà lan nhẹ nơi đầu lưỡi, trong khi mùi tinh dầu lại tác động mạnh đến khứu giác, giúp món ăn trở nên hấp dẫn hơn. Người vùng cao thường giã nhỏ hạt màng tang để pha muối chấm, làm nước chấm thịt nướng hoặc ướp cá, thịt gà, thịt lợn. Nhiều đầu bếp nhà hàng hiện nay cũng dùng loại gia vị này để tạo hương vị riêng cho các món nướng.
Trên thị trường, màng tang được bán dưới dạng tươi, khô hoặc xay bột. Quả tươi có giá khoảng 70.000 đồng/kg, trong khi loại bột có thể lên tới 250.000 đồng/kg. Dù chưa phổ biến như mắc khén hay hạt dổi nhưng vài năm gần đây, loại quả này ngày càng được người tiêu dùng thành phố biết tới. Nhiều khách ở Hà Nội, TP.HCM đặt mua để dùng làm gia vị hoặc quà đặc sản vùng núi.
Không chỉ có giá trị ẩm thực, màng tang còn được xem là cây dược liệu quý. Theo kinh nghiệm dân gian, phần rễ, lá, cành và quả đều chứa tinh dầu có thể dùng trong chăm sóc sức khỏe. Lá và rễ được thu hái quanh năm, rửa sạch rồi phơi hoặc sấy khô để làm dược liệu. Người dân vùng cao còn dùng màng tang để sắc nước uống hỗ trợ tiêu hóa, giảm đầy bụng và tạo cảm giác thư giãn.
Đặc biệt, quả màng tang là nguyên liệu quan trọng để chưng cất tinh dầu. Loại tinh dầu này có mùi thơm dịu nhẹ, thường được dùng trong xông hơi, massage, tắm thư giãn, khử mùi và đuổi muỗi. Ngoài ra, tinh dầu màng tang còn được ứng dụng trong sản xuất mỹ phẩm, xà phòng và công nghiệp hóa chất.
Hiện nay, nhiều địa phương miền núi đã bắt đầu phát triển mô hình trồng và chưng cất tinh dầu màng tang để nâng cao thu nhập. Khoảng 300kg quả tươi sau khi chưng cất liên tục từ 8-10 tiếng có thể thu được khoảng 8kg tinh dầu. Giá bán tinh dầu dao động khoảng 500.000 đồng/kg, mang lại giá trị kinh tế khá tốt. Tuy nhiên, để đạt hàm lượng tinh dầu cao, quả sau khi thu hoạch cần được chưng cất ngay hoặc bảo quản kín để tránh bay mất mùi thơm.
Cây màng tang có tốc độ sinh trưởng nhanh, chỉ mất khoảng 2-3 năm sau khi trồng là bắt đầu cho thu hoạch quả. Nếu được chăm sóc tốt, cây có thể cho quả liên tục trong nhiều năm. Một số nơi cho biết cây duy trì năng suất khoảng 10-15 năm, tuy nhiên cũng có vùng ghi nhận cây chỉ cho thu hoạch mạnh trong khoảng 4 năm rồi dần khô chết. Vì vậy, hiện nay nhiều hộ dân đã chủ động ươm giống và trồng mới trên các diện tích đất đồi bỏ hoang nhằm duy trì nguồn nguyên liệu ổn định.
