Ở An Giang, những hàng cây thốt nốt cao vút từ lâu đã trở thành hình ảnh quen thuộc gắn liền với đời sống của người dân nơi đây. Không chỉ cho bóng mát, cây thốt nốt còn mang đến nguồn thu nhập ổn định nhờ nước ngọt, trái và đường thốt nốt nổi tiếng. Mỗi mùa hè, những trái thốt nốt căng tròn, thơm dịu lại xuất hiện khắp các con đường miền Tây, trở thành món giải nhiệt khiến nhiều du khách mê mẩn.
Thốt nốt là loại cây thuộc họ Cau, còn được gọi là cây dừa nước ở một số nơi. Đây là loại cây lâu năm, thích hợp với khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, đặc biệt phổ biến ở khu vực Đông Nam Á. Tại Việt Nam, thốt nốt được trồng nhiều nhất ở vùng Bảy Núi của An Giang – nơi có điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu phù hợp để cây phát triển mạnh.
Cây thốt nốt có khả năng chịu hạn tốt, chịu được cả ngập nước và rất ưa nắng. Thân cây thẳng đứng, cao khoảng 20 - 30m, phía trên là tán lá xòe rộng như chiếc quạt khổng lồ. Tuổi thọ của cây khá cao, có thể sống hàng chục năm, thậm chí gần cả thế kỷ. Tuy nhiên, để cây bắt đầu cho trái, người trồng phải chờ rất lâu, thường mất khoảng 18 - 20 năm mới thu hoạch được. Bù lại, cây có thể cho trái quanh năm, đặc biệt nhiều vào mùa hè.
Người dân địa phương cho biết mỗi cây thốt nốt sau khi ra hoa sẽ kết thành từng chùm lớn với khoảng 50 – 60 quả. Những trái thốt nốt to cỡ quả dừa xiêm, vỏ ngoài tím sẫm và cực kỳ cứng. Muốn lấy phần cơm bên trong phải dùng dao bổ mạnh mới tách được lớp vỏ dày. Bên trong là các múi màu trắng đục, mềm dẻo và có hương thơm khá đặc trưng, thoang thoảng giống mùi mít chín.
Điều khiến nhiều người thích thú khi ăn thốt nốt chính là vị thanh mát tự nhiên. Khác với hạt đác phải qua chế biến, cơm thốt nốt có thể ăn trực tiếp ngay sau khi tách vỏ. Khi đưa vào miệng sẽ cảm nhận được độ giòn nhẹ, mềm dẻo và mát lạnh rất dễ chịu. Người miền Tây thường ăn kèm nước thốt nốt hoặc cho thêm chút đường đá để tăng vị ngọt thanh.
Không chỉ có quả, nước thốt nốt cũng là đặc sản nổi tiếng. Từ những buồng hoa trên ngọn cây cao chót vót, người dân trèo lên cắt cuống để hứng nước. Công việc này khá vất vả và đòi hỏi kinh nghiệm bởi cây rất cao. Theo những người làm nghề lâu năm, chỉ cần nhìn màu vỏ trái hay độ già của buồng hoa là có thể đoán được chất lượng nước và độ ngon của cơm bên trong.
Mỗi ngày, một hộ làm nghề có thể thu hoạch khoảng 200 – 250 trái và hứng hơn 100 lít nước thốt nốt để nấu đường. Trung bình 6 lít nước mới cho ra khoảng 1kg đường thành phẩm. Đường thốt nốt có màu vàng nâu đẹp mắt, vị ngọt dịu và thơm béo đặc trưng nên được nhiều người yêu thích.
Từ cây thốt nốt, người dân còn sáng tạo ra rất nhiều món ăn hấp dẫn. Nổi tiếng nhất phải kể đến bánh bò thốt nốt. Bánh được làm từ bột gạo, nước cốt dừa và đường thốt nốt nên có màu vàng óng bắt mắt. Để làm ra chiếc bánh ngon, người thợ phải canh kỹ thời gian ủ men, pha bột rồi hấp sao cho bánh nở xốp, mềm và dậy mùi thơm đặc trưng. Khi ăn sẽ cảm nhận rõ vị ngọt béo hòa quyện cùng hương thơm nhẹ của đường thốt nốt và nước cốt dừa.
Ngoài bánh bò, cơm thốt nốt còn được dùng để nấu chè, pha nước giải khát hay kết hợp với sữa tạo thành món ăn mát lạnh cho mùa hè. Trên thị trường hiện nay, cùi thốt nốt được bảo quản lạnh và bán với giá khoảng 120.000 đồng/kg. Vào mùa thu hoạch, dọc các tuyến đường ở An Giang dễ dàng bắt gặp những sạp bán thốt nốt tươi phục vụ khách du lịch.
Trên chợ mạng những ngày này, thốt nốt được nhiều địa chỉ rao bán. Ngoài loại thốt nốt tươi vừa tách vỏ, nhiều nơi còn chế biến sẵn thành thốt nốt rim chanh dây để phục vụ nhu cầu ăn vặt mùa hè. Theo khảo sát, ruột thốt nốt tươi hoặc thốt nốt rim hiện được bán với giá khoảng 100.000 đồng/kg, tùy loại và cách đóng gói. Nhờ vị thanh mát, giòn dẻo tự nhiên, đây là món đặc sản miền Tây được nhiều người tìm mua để giải nhiệt trong những ngày nắng nóng.
