Từ một loại quả mọc dại ven rừng, trên nương rẫy hay các vách đá ẩm ở vùng cao Sơn La, mắc nhung ngày nay đã trở thành đặc sản được nhiều du khách săn tìm mỗi khi đến Tây Bắc. Loại quả nhỏ xíu, xanh tròn như viên bi ấy gây thương nhớ bởi vị đắng nhẹ ban đầu, sau đó chuyển sang vị bùi béo, thơm ngậy rồi đọng lại hậu ngọt thanh rất lạ miệng.
Mắc nhung còn được người dân gọi là quả đắng. Đây là loại cây thuộc họ thân leo, cùng họ với cà chua. Cây thường mọc tự nhiên ở các khu vực có khí hậu mát mẻ, độ ẩm cao như ven rừng, dưới tán cây lớn hoặc dọc các nương rẫy. Ở Sơn La, mắc nhung xuất hiện nhiều tại các xã Phù Yên.
Cây mắc nhung có sức sống khá mạnh. Khi quả chín rụng xuống đất sẽ tiếp tục nảy mầm thành cây non, bò lan dưới mặt đất hoặc leo quanh thân cây rừng. Những chùm quả sai lúc lỉu, nhỏ bằng đầu đũa, mọc ra từ nách lá. Khi còn non, quả có màu xanh đậm, đến lúc già chuyển dần sang màu cam hoặc đỏ. Người dân cho biết, nơi nào đất càng ẩm, cây càng lớn thì quả càng sai.
Mùa mắc nhung thường bắt đầu từ cuối tháng 10 và kéo dài đến khoảng hết tháng 4 năm sau. Đây cũng là thời điểm người dân vùng cao lên rừng hái quả về chế biến món ăn hoặc mang ra chợ bán. Trước kia, mắc nhung chủ yếu dùng trong bữa cơm gia đình, ít ai nghĩ sẽ trở thành hàng đặc sản. Nhưng vài năm gần đây, loại quả này được nhiều du khách biết đến, nhu cầu tăng cao nên giá bán cũng không hề rẻ, 200.000 đồng/kg.
Điểm hấp dẫn nhất của mắc nhung nằm ở hương vị đặc biệt. Người vùng cao gọi là “quả đắng” bởi khi ăn, vị đầu tiên cảm nhận được là chút đắng nhẹ nơi đầu lưỡi. Tuy nhiên, vị đắng ấy không gắt mà nhanh chóng nhường chỗ cho vị bùi, thơm béo và hậu ngọt thanh rất dễ chịu. Chính sự hòa quyện độc đáo này khiến mắc nhung có thể kết hợp với nhiều nguyên liệu khác nhau để tạo nên những món ăn đậm chất Tây Bắc.
Phổ biến nhất phải kể đến cháo mắc nhung - món ăn được xem là đặc sản của xã Phù Yên. Để nấu được nồi cháo ngon đúng vị, người ta phải chọn những quả còn tươi, xanh đều rồi nhặt sạch cuống. Gạo nếp được ngâm kỹ, sau đó giã dập chứ không xay thành bột mịn.
Điểm tạo nên hương vị đặc biệt cho món cháo chính là phần nhân. Người dân thường dùng lòng gà băm nhỏ, trộn cùng gừng và các loại gia vị vùng cao rồi xào thơm với mắc nhung. Khi đảo phải nhẹ tay để quả không bị nát. Sau đó mới cho nước và phần gạo đã giã dập vào nấu đến khi cháo sánh mịn. Bát cháo nóng hổi có vị thơm của gừng, vị béo của lòng gà hòa cùng vị đắng bùi đặc trưng của mắc nhung khiến ai ăn thử một lần cũng khó quên.
Ngoài cháo, mắc nhung còn được dùng để làm món “mọ”. Mọ được chế biến từ thịt nạc băm nhỏ trộn cùng bột gạo, mắc nhung và các loại gia vị Tây Bắc. Hỗn hợp này sẽ được gói trong lá vả hoặc lá dong rồi đem vùi trong than nóng hoặc hấp chín trong chõ gỗ. Khi mở lớp lá ra, mùi thơm bốc lên quyện cùng hương lá rừng tạo nên sức hấp dẫn rất riêng. Người dân địa phương thường dùng món mọ quả đắng để ăn cùng cơm hoặc làm món nhắm trong những dịp tụ họp.
Không chỉ có quả, phần lá và ngọn non của cây mắc nhung cũng được tận dụng làm thực phẩm. Lá già phơi khô có thể dùng nấu canh hoặc nấu cháo, tạo nên hương vị dân dã nhưng đậm đà.
Theo quan niệm dân gian, các món ăn từ mắc nhung có tác dụng kích thích vị giác, giúp ăn ngon miệng hơn, thanh nhiệt, mát gan và tăng cường sức đề kháng. Vì thế, vào những ngày se lạnh đầu đông, người dân thường nấu cháo mắc nhung để bồi bổ cơ thể.
