Nhắc đến sấu, nhiều người thường nghĩ ngay đến những quả sấu xanh chua thanh dùng để nấu canh hay ngâm nước giải khát. Thế nhưng khi thu về, sấu chín vàng lại mang một hương vị hoàn toàn khác. Không còn vị chua gắt, sấu chín có vị ngọt dịu, chua nhẹ, giòn thơm và trở thành món quà vặt khiến nhiều người Hà Nội mong ngóng mỗi năm, dù mùa chỉ kéo dài vài tuần ngắn ngủi.
Khi những cơn gió đầu thu bắt đầu xuất hiện cũng là lúc những cây sấu trên các tuyến phố Hà Nội chuyển từ màu xanh sang vàng óng. Từng chùm quả chín lấp ló sau tán lá, tỏa hương thơm nhẹ đặc trưng, báo hiệu một mùa sấu chín đã đến.
Khác với sấu xanh dùng chủ yếu trong các món ăn mặn, sấu chín lại được yêu thích bởi hương vị hài hòa giữa vị ngọt và vị chua. Lớp vỏ bên ngoài chuyển sang màu vàng đậm, hơi rám nắng, phần thịt bên trong vẫn giữ được độ giòn nhưng mềm hơn sấu non. Khi cắn một miếng sẽ cảm nhận được vị ngọt thanh lan tỏa, xen lẫn chút chua dịu rất dễ chịu.
Chính hương vị đặc biệt ấy khiến sấu chín trở thành món quà vặt quen thuộc mỗi độ thu sang. Nhiều người chỉ cần gọt sạch vỏ, bỏ hạt rồi chấm cùng muối ớt hoặc muối tôm là đã có một món ăn hấp dẫn. Vị chua, cay, mặn, ngọt hòa quyện cùng mùi thơm thoang thoảng tạo nên nét riêng mà ít loại quả nào có được.
Ngoài cách ăn tươi, sấu chín còn được chế biến thành nhiều món ngon. Phổ biến nhất là sấu dầm đường muối ớt. Sau khi gọt vỏ, quả được dầm với đường, muối, ớt bột hoặc ớt tươi, để thấm gia vị rồi thưởng thức. Món ăn có vị giòn sần sật, chua ngọt đậm đà, rất được giới trẻ yêu thích.
Một món khác cũng gắn với tuổi thơ của nhiều người Hà Nội là ô mai sấu chín. Quả sấu được sên cùng đường, gừng và chút muối cho đến khi lớp đường kết tinh bám đều bên ngoài. Thành phẩm có vị ngọt dịu, chua thanh, thơm mùi gừng, có thể bảo quản được lâu và thường được dùng làm quà biếu.
Không chỉ vậy, nhiều gia đình còn làm mứt sấu, sấu rim gừng, sấu ngâm mật ong hoặc ép lấy nước pha cùng đá để tạo nên thức uống có vị chua ngọt dịu nhẹ. Một số người còn sử dụng sấu chín để làm siro hoặc kết hợp với các loại trái cây khác trong món salad trái cây nhằm tăng hương vị.
Do mùa sấu chín khá ngắn, chỉ kéo dài khoảng 2-3 tuần nên loại quả này luôn được săn đón. Trên thị trường, sấu chín nguyên quả thường có giá khoảng 60.000-80.000 đồng/kg. Trong khi đó, loại đã được gọt vỏ, bỏ hạt và sơ chế sẵn để dầm có thể lên tới 140.000 đồng/kg, cao gần gấp ba so với sấu xanh. ngoài các chợ truyền thống, sấu chín còn được bán nhiều trên chợ mạng.
Nhiều tiểu thương cho biết sấu chín khó bảo quản hơn sấu xanh vì quả nhanh mềm và dễ hỏng. Chính vì vậy, lượng hàng thường chỉ nhập đủ bán trong ngày. Không ít khách phải đặt trước hoặc tranh thủ mua ngay khi vào vụ để kịp thưởng thức hương vị đặc trưng của mùa thu.
Sấu có tên khoa học là Dracontomelon duperreanum, là cây thân gỗ lâu năm thuộc họ Đào lộn hột. Cây có thể cao từ 20-30m, tuổi thọ hàng chục, thậm chí hàng trăm năm. Đây là loài cây rất quen thuộc trên nhiều tuyến phố ở Hà Nội, đồng thời cũng được trồng ở các tỉnh miền Bắc như Bắc Ninh, Hưng Yên, Phú Thọ, Thái Nguyên...
Sấu thích hợp với khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, đất tơi xốp, thoát nước tốt và nhiều ánh sáng. Cây có thể được nhân giống bằng hạt hoặc ghép, trong đó phương pháp ghép giúp giữ được chất lượng quả và cho thu hoạch sớm hơn.
Sau khi trồng khoảng 2 năm, cây bắt đầu cho quả ổn định. Mùa ra hoa thường vào tháng 2-3, quả phát triển trong suốt mùa hè và thu hoạch sấu xanh từ khoảng tháng 6 đến tháng 8. Nếu để quả chín tự nhiên trên cây, đến khoảng tháng 8-9 hoặc đầu mùa thu, sấu sẽ chuyển sang màu vàng, tỏa hương thơm đặc trưng và trở thành món quà vặt được nhiều người mong đợi.
