Những năm gần đây, quả vả mật không còn là loại quả chỉ xuất hiện trong các cánh rừng miền núi phía Bắc mà đã trở thành đặc sản được nhiều người ở thành phố tìm mua mỗi khi vào mùa. Khoảng cuối tháng 10 đến đầu tháng 11 âm lịch, quả vả mật bắt đầu xuất hiện trên các chợ mạng và được nhiều đầu mối nhận đặt từ các tỉnh miền núi phía Bắc. Giá bán dao động khoảng 60.000-80.000 đồng/kg.
Cây vả mật còn được biết đến với nhiều tên gọi khác như vả lá rộng, vả Ấn Độ khổng lồ, cây tai voi hay quả ngõa. Cây phân bố tự nhiên ở nhiều khu rừng thuộc các tỉnh miền núi phía Bắc như Bắc Ninh, Lạng Sơn, Phú Thọ... Đối với nhiều người thuộc thế hệ 8X, 9X lớn lên ở vùng trung du và miền núi, vả mật là món quà tuổi thơ gắn liền với những buổi theo người lớn vào rừng hái quả chín.
Vả mật rất dễ nhận biết nhờ bộ lá lớn, bản rộng gần giống lá sen hoặc tai voi. Lá non còn được người dân nhiều địa phương sử dụng để gói bánh bột lọc, bánh trứng kiến hoặc làm một số món ăn dân dã. Trong khi đó, quả vả mật có hình dáng khá giống quả vả nhưng kích thước lớn hơn nhiều. Quả mọc thành từng chùm trên các cành già, phần gốc hoặc những cành riêng không có lá, tạo nên hình ảnh rất độc đáo.
Khi chín, quả chuyển sang màu đỏ tím, có những quả to bằng nắm tay. Bổ đôi quả sẽ thấy nhiều lớp màu sắc đẹp mắt. Lớp ngoài màu trắng, tiếp đến là lớp đỏ tươi, bên trong là phần vàng với nhiều sợi tua như bông hoa. Phần ruột chứa lớp mật vàng nâu sánh nhẹ như thạch cùng lớp nhựa trắng như sữa. Chính lớp mật này tạo nên hương vị đặc trưng của vả mật.
Quả chín có vị ngọt thanh, mềm, thơm nhẹ. Khi ăn, vị ngọt của thịt quả lan dần trên đầu lưỡi, sau đó là vị ngọt mát của phần mật với hương thơm đặc trưng của núi rừng. Nhiều người nhận xét hương vị của vả mật hoàn toàn khác quả sung hay quả vả thông thường, càng ăn càng thấy hấp dẫn. Đây cũng là loại quả được nhiều người lựa chọn để giải nhiệt vào những ngày cuối thu, đầu đông.
Theo kinh nghiệm của người dân địa phương, cây vả mật thường ra hoa, kết quả từ khoảng giữa tháng 7 âm lịch. Sau 3-4 tháng, quả bắt đầu chín rộ và có thể thu hoạch kéo dài trong nhiều tuần nếu thời tiết thuận lợi. Trước đây, người dân chủ yếu vào rừng hái quả, nhưng hiện nay nhiều hộ đã trồng ngay tại vườn nhà để chủ động nguồn thu.
Điểm đáng chú ý là cây vả mật được đánh giá khá dễ trồng. Cây thích hợp với đất tơi xốp, thoát nước tốt, có thể trồng ở vùng đồi hoặc vườn nhà. Trong giai đoạn đầu, cây cần được tưới nước đều và giữ ẩm để phát triển bộ rễ. Khi cây trưởng thành, khả năng chịu hạn khá tốt, ít sâu bệnh và không đòi hỏi chăm sóc quá cầu kỳ. Nếu được trồng ở nơi có đủ ánh sáng và bón phân hữu cơ định kỳ, cây phát triển khỏe, tán rộng và cho năng suất ổn định.
Hiện nay, trên nhiều chợ mạng và các hội nhóm cây giống, cây vả mật được rao bán với nhiều kích cỡ khác nhau, từ cây giống nhỏ đến cây ghép hoặc cây đã cao trên một mét. Giá bán dao động từ vài chục nghìn đến vài trăm nghìn đồng mỗi cây tùy kích thước và tuổi cây. Nhiều nhà vườn cho biết cây có thể cho quả sau vài năm nếu được chăm sóc tốt.
Trên mạng xã hội, không khó để bắt gặp những hình ảnh người trồng khoe cây vả mật sai trĩu quả ngay trong sân vườn. Có cây cho hàng trăm quả mọc kín thân và cành già, tạo nên khung cảnh rất bắt mắt. Nhiều người chia sẻ rằng ngoài giá trị thu hoạch quả để ăn, cây còn được trồng làm cảnh bởi bộ lá lớn, tán đẹp và hình dáng độc đáo.
Bên cạnh việc ăn tươi, vả mật còn được chế biến thành nhiều món ngon. Một số địa phương làm mứt vả mật để bảo quản lâu hơn. Tại Phú Thọ còn có món bánh vả mật, được làm bằng cách giã nhuyễn phần quả rồi trộn với bột đem hấp. Ngoài ra, quả còn được dùng làm gỏi hoặc ăn cùng các loại rau rừng, mang đến hương vị rất riêng.
