Khi nhắc đến các loại trái cây, nhiều người thường nghĩ đến vị ngọt, chua, chát hoặc đắng. Thế nhưng giữa núi rừng Tây Bắc và Tây Nguyên lại có một loại quả mang hương vị rất đặc biệt: vị mặn tự nhiên. Đó là quả muối rừng, còn được gọi là sơn muối hay diêm phu mộc.
Từ lâu, loại quả này đã được người dân địa phương sử dụng thay cho muối trong chế biến món ăn và làm gia vị chấm. Ngày nay, nhờ hương vị độc đáo, quả muối rừng trở thành đặc sản được nhiều người tìm mua với giá từ 150.000-300.000 đồng/kg.
Cây muối rừng là loài cây thân gỗ mọc tự nhiên, cao từ 2-8 m, phân nhiều cành, hoa màu vàng mọc thành từng chùm. Mỗi năm, cây ra hoa vào khoảng tháng 6-7 và bắt đầu kết quả từ tháng 10 đến tháng 11. Quả có kích thước nhỏ như hạt đậu, khi còn non có màu xanh, đến lúc chín chuyển dần sang vàng cam, đỏ rồi nâu sẫm tùy theo điều kiện thổ nhưỡng.
Điều khiến quả muối rừng trở nên khác biệt là vị mặn tự nhiên hiếm thấy ở một loại quả. Vị mặn không gắt như muối biển hay muối hạt thông thường mà dịu nhẹ, hòa quyện cùng chút chua thanh, hơi chát và hậu ngọt, tạo nên hương vị rất riêng. Chính sự kết hợp độc đáo này đã khiến nhiều người lần đầu thưởng thức không khỏi bất ngờ.
Theo chia sẻ của người dân địa phương, quả muối rừng từ lâu đã gắn bó với đời sống của đồng bào vùng cao. Vào mùa quả chín, người dân thường vào rừng thu hái mang về dùng làm gia vị thay cho muối. Loại quả này được giã cùng ớt để làm nước chấm hoặc dùng nêm nếm các món ăn. Đặc biệt, quả muối rừng còn được sử dụng để tẩm ướp thịt trâu trong những dịp lễ hội, cưới hỏi và các sự kiện quan trọng.
Trước đây, cây muối rừng mọc khá nhiều trong rừng. Đến mùa thu hoạch, quả chín rụng đầy dưới gốc nhưng rất ít người quan tâm. Người dân chỉ hái một lượng vừa đủ để phục vụ nhu cầu của gia đình, phần lớn còn lại rụng xuống đất. Tuy nhiên, vài năm gần đây, khi các đầu bếp và nhà hàng chuyên về ẩm thực vùng miền bắt đầu biết đến loại quả đặc biệt này, nhu cầu trên thị trường tăng lên đáng kể.
Nhiều người dân địa phương cho biết, vào mùa thu hoạch, họ tranh thủ vào rừng hái những chùm quả già, tách lấy hạt rồi đem phơi khô bán cho thương lái. Một số hộ còn bày bán ngay ven các tuyến đường có nhiều khách du lịch qua lại. Từ một loại quả rừng từng bị bỏ quên, quả muối rừng nay đã trở thành đặc sản được nhiều thực khách ở các thành phố lớn tìm mua để trải nghiệm hương vị mới lạ.
Không chỉ sử dụng ở dạng tươi, quả muối rừng còn được chế biến thành nhiều sản phẩm khác nhau như muối khô, bột gia vị hoặc ngâm chua để bảo quản và sử dụng quanh năm. Nhờ đó, loại quả này ngày càng có mặt nhiều hơn tại các cửa hàng đặc sản cũng như trên các kênh bán hàng trực tuyến. Giá bán quả muối rừng hiện dao động từ khoảng 150.000-300.000 đồng/kg, tùy theo mùa thu hoạch, sản lượng và chất lượng sản phẩm.
Trong ẩm thực, quả muối rừng được xem là loại gia vị độc đáo giúp tăng hương vị cho nhiều món ăn. Một số đầu bếp sử dụng hạt muối rừng để chế biến các món cá, thịt nướng hoặc làm nước xốt. Ngoài ra, hạt còn được giã thành bột để trộn với các món nộm, gỏi hoặc pha nước chấm ăn cùng thịt lợn luộc, gà nướng và nhiều món ăn dân dã khác. Vị mặn thanh tự nhiên cùng mùi thơm đặc trưng tạo nên nét riêng mà ít loại gia vị nào có được.
Cây muối rừng phù hợp với điều kiện khí hậu vùng núi, ưa đất tơi xốp, nhiều mùn và có khả năng sinh trưởng tốt trong môi trường tự nhiên. Người dân thường trồng cây con vào đầu mùa mưa để cây dễ bén rễ, sau đó chăm sóc trong giai đoạn đầu nhằm giúp cây phát triển ổn định. Tuy nhiên, do đặc tính là cây rừng bản địa, việc trồng muối rừng hiện vẫn còn hạn chế, chủ yếu tập trung ở quy mô nhỏ, chưa phổ biến như các loại cây ăn quả hay cây gia vị khác.
