Trái gùi là một trong những loại quả rừng đang được nhiều người yêu thích nhờ hương vị lạ miệng và vẻ ngoài bắt mắt. Mỗi khi vào mùa, không ít du khách tìm đến các tỉnh Đông Nam Bộ, Tây Nguyên đều háo hức hỏi mua để thưởng thức tại chỗ hoặc mang về làm quà.
Cây gùi có tên khoa học Willughbeia cochinchinensis, thuộc nhóm dây leo thân gỗ sống lâu năm. Thân cây lớn, quấn quanh các cây gỗ cao để vươn lên đón ánh sáng. Vào khoảng tháng 4 đến tháng 6 hằng năm, cây bắt đầu cho những chùm quả chín vàng nổi bật giữa màu xanh của rừng, báo hiệu mùa thu hoạch đã đến.
Quả gùi có kích thước cỡ nắm tay, khi non mang màu xanh, lúc chín chuyển sang vàng cam hoặc vàng sẫm rất bắt mắt. Vỏ quả mỏng, bên trong là lớp thịt vàng mềm cùng nhiều hạt lớn. Chính màu sắc tươi sáng cùng hình dáng tròn trịa khiến loại quả này dễ dàng thu hút ánh nhìn của những người lần đầu bắt gặp.
Điều làm nên sức hút của trái gùi chính là hương vị rất riêng mà hiếm loại quả nào có được. Ngay từ miếng đầu tiên, người ăn sẽ cảm nhận vị chua dịu lan nhẹ nơi đầu lưỡi, sau đó nhanh chóng chuyển sang vị ngọt thanh, để lại cảm giác mát lành và hương thơm thoang thoảng. Sự chuyển vị tự nhiên ấy khiến nhiều người ví trái gùi như sự kết hợp giữa nhiều loại trái cây nhiệt đới nhưng vẫn giữ nét đặc trưng không thể nhầm lẫn.
Phần thịt quả mềm, mọng nước và có độ dẻo nhẹ, càng ăn càng cảm nhận rõ vị ngọt dịu. Những ngày hè oi bức, chỉ cần bổ đôi quả gùi rồi dùng thìa xúc phần thịt bên trong cũng đủ mang lại cảm giác giải nhiệt dễ chịu. Không ít người sau lần đầu thưởng thức đều tìm mua thêm vì hương vị vừa lạ vừa dễ ăn.
Chính sự độc đáo ấy đã khiến trái gùi trở thành món quà được nhiều du khách săn tìm mỗi khi ghé các địa phương có loại cây này. Tại các khu chợ vùng Tây Nguyên hay Đông Nam Bộ vào mùa thu hoạch, những rổ gùi chín vàng thường nhanh chóng thu hút khách. Nhiều người thích thú chụp ảnh với những chùm quả lạ mắt, rồi mua vài cân mang về biếu người thân vì ở thành phố hiếm khi tìm thấy.
Không chỉ thưởng thức trực tiếp, du khách còn sáng tạo nhiều cách ăn khác nhau để cảm nhận trọn vẹn hương vị của trái gùi. Quả được dầm với đá lạnh, thêm chút đường hoặc muối ớt tạo nên món ăn vặt hấp dẫn trong những ngày nắng nóng. Một số nơi còn xay sinh tố, làm nước ép hay ngâm đường để giữ được hương vị lâu hơn. Người dân địa phương đôi khi còn chế biến thành mứt, tạo nên món quà đặc sản mang đậm hương vị núi rừng.
Trước đây, trái gùi chủ yếu được người dân đi rừng hái về ăn hoặc biếu tặng người thân. Do cây thường leo trên các thân gỗ cao hàng chục mét nên việc thu hoạch khá vất vả, phải dùng sào dài hoặc leo lên những cành lớn mới hái được. Nguồn quả vì thế không nhiều, sản lượng mỗi năm phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên. Tại nơi thu mua, giá thường dao động khoảng 40.000-50.000 đồng/kg, nhưng khi đưa về các thành phố lớn có thể lên tới 120.000-150.000 đồng/kg, thậm chí cao hơn vào thời điểm khan hàng.
Vào đúng mùa chín, nhiều du khách thích vào vườn hoặc theo người dân địa phương khám phá những khu vực có cây gùi để tận mắt ngắm những dây leo sai trĩu quả. Cảm giác được tự tay hái những quả chín vàng, thưởng thức ngay dưới tán rừng tạo nên trải nghiệm mới mẻ mà không phải nơi nào cũng có.
Bên cạnh việc khai thác từ rừng, vài năm gần đây một số hộ dân đã bắt đầu nhân giống cây gùi bằng hạt hoặc giâm cành để phục vụ nhu cầu trồng. Cây khá khỏe, ít sâu bệnh, thích hợp với khí hậu nóng ẩm và chỉ cần đất tơi xốp cùng giàn leo hoặc hàng rào để bám là có thể phát triển tốt. Sau vài năm chăm sóc, cây bắt đầu cho quả, vừa tạo bóng mát vừa mang đến nguồn trái sạch ngay trong vườn nhà.
