Quả mắc ten là loại quả rừng đặc sản được biết đến ở Điện Biên, gây chú ý bởi lớp vỏ cứng và phần nhân bên trong có vị bùi, béo, thơm. Không giống nhiều loại quả có thể ăn ngay, mắc ten phải trải qua công đoạn tách bỏ nhiều lớp vỏ mới lấy được phần nhân. Dù khá mất công, loại quả này vẫn được nhiều người tìm mua bởi có thể luộc, nấu canh xương và chế biến thành những món ăn dân dã.
Mắc ten khi còn nguyên quả thường có lớp vỏ xanh bên ngoài. Bên trong lớp vỏ này là một lớp vỏ cứng màu sẫm, bao bọc phần nhân màu trắng ngà. Chính lớp vỏ cứng khiến việc sơ chế mắc ten mất nhiều thời gian hơn so với các loại quả thông thường.
Sau khi bóc lớp vỏ ngoài, người dùng thường phải dùng búa đập nhẹ để làm nứt lớp vỏ cứng bên trong rồi tách lấy phần nhân. Nếu đập quá mạnh, phần nhân dễ bị vỡ nát, vì vậy người làm cần có một chút kinh nghiệm để lấy được hạt còn nguyên.
Bù lại công đoạn khá cầu kỳ, phần nhân mắc ten có hương vị đặc biệt. Khi ăn, nhân cho cảm giác mềm, bùi, béo và thơm, vị ngậy nhưng không quá nặng. Càng nhai kỹ càng cảm nhận rõ vị béo tự nhiên cùng mùi thơm đặc trưng.
Đây cũng là lý do mắc ten được nhiều người yêu thích dù hình thức không quá bắt mắt. Loại quả này thường được mua về để chế biến món ăn thay vì ăn như một loại trái cây tráng miệng.
Cách chế biến đơn giản nhất với mắc ten là luộc. Phần nhân sau khi tách sạch vỏ được đem luộc chín, khi đó hạt mềm hơn, dậy mùi thơm và có vị bùi béo rõ rệt. Có thể ăn trực tiếp hoặc dùng cùng một chút muối để tăng vị đậm đà.
Tuy nhiên, món được nhiều người yêu thích hơn cả là mắc ten nấu canh xương. Phần nhân được cho vào nồi cùng sườn hoặc xương heo, ninh đến khi nước canh ngọt và hạt chín mềm.
Vị ngọt của xương hòa cùng vị béo của mắc ten tạo nên một nồi canh thơm, ngậy nhẹ nhưng không quá ngấy. Khi thưởng thức, phần nhân mềm, bùi, xen giữa vị ngọt của nước dùng và thịt sườn, tạo cảm giác khá lạ miệng.
Mắc ten vốn gắn với môi trường rừng và đời sống của người dân vùng cao Điện Biên. Trước đây, đến mùa, người dân thường vào rừng hái quả hoặc nhặt những quả đã rụng để mang về sử dụng.
Hiện nay, bên cạnh nguồn quả thu hái tự nhiên, một số hộ dân địa phương đã đưa mắc ten về trồng, tận dụng những khu vực sườn đồi và đất vườn phù hợp. Cây được chăm sóc để vừa có quả phục vụ gia đình, vừa tạo thêm nguồn hàng bán ra thị trường.
Mắc ten thường được bán dưới nhiều dạng khác nhau. Quả còn nguyên vỏ có giá thấp hơn, trong khi loại đã bóc lớp vỏ xanh hoặc tách sẵn phần nhân có giá cao hơn do người bán phải bỏ thêm công sức sơ chế.
Tại Điện Biên, giá mắc ten nguyên vỏ có thể dao động khoảng 50.000-80.000 đồng/kg. Loại đã bóc lớp vỏ ngoài nhưng còn lớp vỏ cứng có giá khoảng 70.000-100.000 đồng/kg. Riêng loại đã tách hoàn toàn vỏ, chỉ còn phần nhân, có thể lên tới khoảng 120.000 đồng/kg tùy thời điểm.
Do mắc ten có mùa ngắn, những người yêu thích loại quả này thường tranh thủ mua vài kg khi vào chính vụ. Phần nhân sau khi tách có thể bảo quản trong tủ lạnh hoặc cấp đông để dùng dần.
