Quả thị có tên khoa học là Diospyros decandra, thuộc họ Thị (Ebenaceae), là loại cây ăn quả quen thuộc ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam. Cây thường được trồng trong vườn nhà, ven đình, chùa hay trước sân như một loại cây bóng mát. Mỗi năm, khi cuối hè chuyển sang đầu thu, những quả thị chín vàng óng lại tỏa hương thơm nồng nàn, báo hiệu một mùa mới đã về.
Không giống nhiều loại trái cây được yêu thích nhờ vị ngon, sức hấp dẫn lớn nhất của quả thị nằm ở hương thơm. Chỉ cần đặt vài quả trong chiếc đĩa nhỏ hay chiếc giỏ tre, mùi thơm dịu ngọt đã có thể lan tỏa khắp căn phòng trong nhiều ngày. Đây cũng là lý do nhiều người mua thị không phải để ăn mà để ngửi, trang trí hoặc bày lên bàn thờ trong những dịp lễ, rằm tháng 7 và những ngày đầu thu.
Quả thị khi chín có màu vàng tươi, vỏ mịn, hình tròn hoặc hơi dẹt tùy từng giống. Trong đó, thị sáp là loại được nhiều người yêu thích hơn nhờ kích thước nhỏ gọn, màu sắc đẹp và hương thơm đậm, lưu hương lâu. Bên cạnh thị sáp còn có thị tròn với quả lớn hơn, mùi thơm nhẹ hơn nhưng vẫn mang nét đặc trưng rất riêng.
Nếu thưởng thức, thị chín có phần thịt mềm, vị ngọt nhẹ xen chút chát đặc trưng. Tuy nhiên, không phải ai cũng ăn loại quả này bởi kết cấu khá mềm và hương thơm mạnh. Chính vì vậy, với nhiều người, giá trị của quả thị không nằm ở vị giác mà ở cảm giác thư thái khi hít hà mùi thơm và những ký ức gắn liền với tuổi thơ. Hình ảnh đĩa thị vàng đặt trong căn nhà hay chiếc giỏ tre đựng vài quả thị thơm ngát đã trở thành dấu ấn khó quên mỗi khi mùa thu ghé đến.
Quả thị còn gắn bó với đời sống văn hóa dân gian qua những câu chuyện cổ tích và ca dao quen thuộc. Hình ảnh trái thị xuất hiện trong ký ức của nhiều thế hệ, trở thành biểu tượng của sự mộc mạc, bình yên nơi làng quê. Chính yếu tố hoài niệm này đã khiến loại quả tưởng chừng bình dị vẫn giữ được sức hút đặc biệt giữa vô vàn loại trái cây hiện đại.
Có một thời gian dài, cây thị dần vắng bóng ở nhiều vùng quê. Nguyên nhân là bởi cây sinh trưởng chậm, thời gian cho thu hoạch khá lâu, trong khi nhiều giống cây ăn quả khác lại cho năng suất và hiệu quả kinh tế cao hơn. Không ít hộ gia đình đã chặt bỏ cây thị để chuyển sang trồng các loại cây có giá trị thương mại lớn.
Những năm gần đây, quả thị dần "hồi sinh" nhờ nhu cầu của thị trường tăng lên. Mỗi dịp cuối hè, đầu thu, các chợ truyền thống, chợ mạng và những gánh hàng rong tại nhiều thành phố lại bày bán loại quả này. Ngoài bán theo cân, nhiều nơi còn bán theo từng quả hoặc thiết kế thành những giỏ thị đan bằng tre, kết hợp cùng hoa sen, hoa cau hay các loại hoa mang hương thơm dịu nhẹ để làm quà tặng hoặc trang trí.
Tùy thời điểm và chất lượng, giá quả thị trên thị trường dao động khoảng 35.000-70.000 đồng/kg. Vào đầu vụ hoặc với những quả thị sáp đẹp, thơm, giá có thể đạt 90.000-100.000 đồng/kg. Nhiều nơi còn bán lẻ theo quả với mức giá từ vài nghìn đến vài chục nghìn đồng mỗi quả, trong khi các giỏ thị trang trí được thiết kế đẹp mắt có thể có giá vài trăm nghìn đồng.
Cây thị được trồng chủ yếu bằng hạt hoặc ghép. Cây thích hợp với khí hậu nhiệt đới, sinh trưởng tốt trên nhiều loại đất, đặc biệt là đất thịt pha cát, đất phù sa hoặc đất có khả năng thoát nước tốt. Đây là loại cây khá khỏe, ít sâu bệnh và không đòi hỏi chăm sóc quá cầu kỳ. Tuy nhiên, nếu trồng từ hạt, cây thường mất khoảng 5-7 năm mới bắt đầu cho quả, thậm chí lâu hơn tùy điều kiện chăm sóc. Đổi lại, sau khi bước vào thời kỳ kinh doanh, cây có thể cho thu hoạch đều đặn trong nhiều chục năm, thậm chí hàng chục đến hàng trăm năm đối với những cây cổ thụ.
Hiện nay, cây thị vẫn được trồng rải rác ở nhiều tỉnh, thành miền Bắc và miền Trung như Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên, Hải Phòng, Thanh Hóa, Nghệ An cùng nhiều vùng nông thôn khác. Ngoài giá trị kinh tế từ quả, cây còn được yêu thích nhờ tán rộng, tạo bóng mát và góp phần giữ gìn nét đẹp truyền thống của những khu vườn quê.
