Nhắc đến trái cây mùa hè, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến chôm chôm với lớp vỏ đỏ rực phủ đầy gai mềm, phần thịt trắng trong, ngọt thanh và mọng nước. Đây là loại quả quen thuộc ở nhiều tỉnh miền Nam, đặc biệt là các vùng trồng cây ăn trái nổi tiếng. Tuy nhiên, ít ai biết rằng ngoài những giống chôm chôm được canh tác phổ biến còn có một loại chôm chôm mọc hoang trong rừng sâu, được người dân gọi là chôm chôm rừng hay chôm chôm ruột vàng.
Loại quả này những năm gần đây trở thành đặc sản được nhiều người thành thị tìm mua bởi hương vị độc đáo và vẻ ngoài khác lạ. Nếu nhìn từ bên ngoài, chôm chôm ruột vàng khá giống chôm chôm thường với lớp vỏ dày phủ gai mềm. Tuy nhiên, quả nhỏ hơn, màu sắc không quá đỏ tươi mà thiên về vàng cam hoặc đỏ sẫm. Điều khiến nhiều người bất ngờ nhất là phần thịt bên trong có màu vàng óng tự nhiên thay vì màu trắng trong như các giống chôm chôm phổ biến.
Khi ăn, chôm chôm ruột vàng mang vị chua thanh đặc trưng xen lẫn chút ngọt nhẹ, mọng nước và có mùi thơm thoang thoảng. Chính vị chua mát này khiến nhiều người liên tưởng đến sự kết hợp giữa chôm chôm và một số loại trái cây nhiệt đới khác. Với những ai yêu thích các món ăn vặt có vị chua, chôm chôm ruột vàng được xem là món quà vặt hấp dẫn trong những ngày hè nóng bức.
Trước đây, chôm chôm ruột vàng chủ yếu mọc tự nhiên trong các khu rừng ở Tây Nguyên và một số tỉnh miền núi như Đắk Lắk, Gia Lai, Sơn La hay Phú Thọ. Người dân địa phương thường vào rừng hái về ăn hoặc chia cho hàng xóm, ít khi đem bán. Cây thường mọc cao từ vài mét đến hàng chục mét, tán rộng và phát triển mạnh trong môi trường tự nhiên. Muốn thu hái quả, nhiều người phải leo cây hoặc sử dụng sào dài để hái từng chùm.
Những năm gần đây, khi nhu cầu tìm mua đặc sản vùng miền tăng cao, chôm chôm ruột vàng bắt đầu xuất hiện nhiều hơn trên thị trường. Vào mùa thu hoạch, các thương lái thu gom từ người dân địa phương rồi vận chuyển đến các thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM hay Đà Nẵng. Giá bán dao động từ khoảng 40.000 đến 60.000 đồng/kg, tùy chất lượng và thời điểm trong mùa.
Không chỉ bán quả tươi, nhiều nơi còn chế biến thành chôm chôm ruột vàng lắc muối ớt, ngâm đường, làm siro hoặc nấu chè. Một số gia đình ở Tây Nguyên còn dùng loại quả này để nấu canh với gà hoặc xương hầm, tạo nên vị chua thanh tự nhiên khá đặc biệt.
Điều thú vị là từ một loại cây mọc hoang trong rừng sâu, chôm chôm ruột vàng hiện nay đã được nhiều người mang về nhân giống và trồng trên đất đồi. Nguyên nhân là bởi việc thu hái trong rừng ngày càng khó khăn do cây cao, địa hình xa xôi và sản lượng không ổn định. Nhiều hộ dân sau khi thưởng thức loại quả này đã giữ lại hạt để ươm giống.
Theo kinh nghiệm của người dân địa phương, hạt chôm chôm ruột vàng sau khi tách khỏi quả được rửa sạch, để ráo rồi gieo vào bầu đất tơi xốp, giàu mùn. Sau khoảng vài tuần, hạt bắt đầu nảy mầm. Cây con phát triển khá khỏe, thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nóng ẩm. Khi cây đạt chiều cao khoảng 30–50cm, người trồng có thể đưa ra đất vườn hoặc đất đồi để tiếp tục chăm sóc.
Dù tốc độ sinh trưởng không nhanh bằng một số giống cây ăn quả khác, chôm chôm ruột vàng được đánh giá là khá dễ sống, ít sâu bệnh và không đòi hỏi nhiều công chăm sóc.
Ngoài giá trị kinh tế, chôm chôm ruột vàng còn gắn với ký ức tuổi thơ của nhiều người dân vùng cao. Vào mùa quả chín, trẻ em thường rủ nhau lên nương, vào rừng hái quả rồi chấm muối ớt ăn ngay dưới gốc cây. Vị chua dịu, mát lành của thứ quả dại ấy đã trở thành một phần ký ức khó quên đối với nhiều thế hệ.
Ngày nay, từ một loại quả từng ít người biết đến, chôm chôm ruột vàng đã dần trở thành đặc sản được săn đón mỗi khi vào mùa. Sự kết hợp giữa vẻ ngoài độc đáo, phần ruột vàng bắt mắt cùng hương vị chua ngọt khác lạ giúp loại quả này tạo được dấu ấn riêng giữa vô vàn trái cây mùa hè.
