Nhắc đến Tây Nguyên, nhiều người sẽ nhớ ngay đến những cánh rừng đại ngàn, những nương cà phê bạt ngàn hay hình ảnh cây kơ nia gắn liền với đời sống văn hóa của đồng bào bản địa. Không chỉ nổi tiếng qua những câu hát, cây kơ nia ngày nay còn được biết đến nhờ loại quả cho hạt thơm bùi, béo ngậy. Những năm gần đây, hạt kơ nia trở thành đặc sản được nhiều người tìm mua, đặc biệt vào dịp cuối năm.
Kơ nia là loài cây gỗ lớn, sinh trưởng tự nhiên ở các tỉnh Tây Nguyên như Gia Lai, Quảng Ngãi, Đắk Lắk, Lâm Đồng và một số khu vực Nam Trung Bộ. Cây có tuổi thọ hàng chục, thậm chí hàng trăm năm, tán rộng, rễ ăn sâu nên chịu hạn rất tốt. Từ lâu, cây kơ nia đã trở thành hình ảnh quen thuộc trên các sườn đồi, ven suối, chân núi hay dọc các con đường ở Tây Nguyên.
Quả kơ nia có hình bầu dục, kích thước nhỉnh hơn ngón tay cái người lớn. Khi còn non, quả có màu xanh, đến khoảng tháng 10, tháng 11 hàng năm sẽ chuyển sang màu vàng nhạt và tự rụng xuống đất. Đây cũng là thời điểm người dân địa phương vào rừng nhặt quả về tách lấy hạt.
Để lấy được phần nhân bên trong, người ta dùng đá hoặc búa nhỏ đập vỡ lớp vỏ cứng bên ngoài. Hạt được bao bọc bởi lớp vỏ lụa màu nâu bóng, bên trong là phần nhân trắng ngà. Hạt có thể ăn sống với vị béo nhẹ và mùi thơm đặc trưng của tinh dầu. Tuy nhiên, cách thưởng thức phổ biến nhất vẫn là rang chín. Khi rang trên lửa nhỏ, hạt dậy mùi thơm, giòn và có vị bùi béo, nhiều người ví hương vị khá giống hạt mắc ca nhưng đậm đà hơn.
Trước đây, hạt kơ nia chủ yếu được người dân Tây Nguyên sử dụng như một món ăn dân dã. Những người đi rừng thường nhặt quả, đập lấy hạt để ăn chống đói. Ngoài làm thực phẩm, phần nhân còn được ép lấy dầu, dùng trong dân gian để dưỡng tóc, dưỡng môi hoặc chăm sóc da.
Những năm gần đây, khi nhiều đặc sản vùng miền được người tiêu dùng quan tâm, hạt kơ nia cũng dần được biết đến rộng rãi. Mỗi mùa thu hoạch, người dân thu gom hạt, làm sạch rồi bán cho các cơ sở thu mua hoặc đóng gói bán trực tiếp trên chợ mạng. Bên cạnh hạt tươi, nhiều nơi còn rang sẵn để khách có thể sử dụng ngay.
Theo các tiểu thương, hạt kơ nia luôn tiêu thụ khá tốt, đặc biệt vào dịp cuối năm khi nhu cầu mua các loại hạt dinh dưỡng và đặc sản tăng cao. Không ít khách hàng mua từ 1-3kg để sử dụng trong gia đình hoặc làm quà biếu. Nhờ nguồn cung còn chưa nhiều nên giá hạt kơ nia thường cao hơn một số loại hạt truyền thống, giúp người dân địa phương có thêm nguồn thu nhập trong mùa thu hoạch.
Trên thị trường hiện nay, hạt kơ nia được bán với nhiều mức giá tùy theo loại và cách sơ chế. Hạt tươi thường có giá khoảng 100.000 đồng/kg, trong khi hạt đã rang chín, đóng gói sẵn có giá từ 150.000 đồng/kg.
Không chỉ hạt, cây kơ nia cũng đang nhận được sự quan tâm của nhiều người yêu cây xanh. Với dáng cây đẹp, tán rộng và khả năng chịu hạn tốt, kơ nia được lựa chọn để trồng trong khuôn viên nhà vườn, trang trại, khu du lịch sinh thái, công viên hoặc làm cây bóng mát dọc các tuyến đường.
Hiện nay, nhiều nhà vườn tại Gia Lai, Đắk Lắk và Lâm Đồng đã nhân giống, cung cấp cây kơ nia ra thị trường. Cây giống được ươm từ hạt, có chiều cao từ 30 cm đến hơn 1 m tùy độ tuổi. Giá bán dao động từ vài chục nghìn đồng/cây. Những cây lớn hơn, có bầu đất chắc khỏe thường được các đơn vị cảnh quan hoặc chủ trang trại đặt mua với số lượng nhiều.
Theo các nhà vườn, kơ nia là loài cây khá dễ trồng. Cây thích hợp với khí hậu nóng, nhiều nắng, có khả năng chịu khô hạn và phát triển tốt trên nhiều loại đất, đặc biệt là đất đỏ bazan hoặc đất thoát nước tốt. Thời điểm trồng thuận lợi nhất là đầu mùa mưa để cây nhanh bén rễ và giảm công chăm sóc.
