Giữa những cánh rừng ngập mặn ở Quảng Ninh, có một loài cây quanh năm bám rễ trên nền bùn mặn, chịu sóng gió và thủy triều khắc nghiệt, đó là cây mắm. Loài cây tiên phong bảo vệ bờ biển, đồng thời cho thứ quả từng là món ăn chống đói của người dân địa phương. Ngày nay, quả mắm không chỉ xuất hiện trong bữa cơm gia đình mà còn trở thành đặc sản được nhiều du khách tìm mua mỗi khi đến Quảng Ninh.
Mỗi năm, vào khoảng tháng 7-8 âm lịch, những cây mắm ở các vùng ven biển hay các bãi sú, bãi vẹt bắt đầu sai trĩu quả. Quả mắm có hình bầu dục, vỏ xanh bóng, bên trong có hạt lớn. Khi ăn sống, quả có vị chát, đắng và hơi mặn nên không phải ai cũng dễ thưởng thức. Thế nhưng qua bàn tay khéo léo của người dân miền biển, thứ quả mọc hoang này lại trở thành nguyên liệu cho nhiều món ăn mang hương vị rất riêng.
Ít ai biết rằng, trong những năm tháng khó khăn, quả mắm từng góp phần giúp nhiều gia đình vượt qua thời kỳ thiếu thốn lương thực. Người dân ven biển thường vào rừng ngập mặn hái quả về luộc nhiều lần để loại bỏ vị đắng, sau đó chế biến cùng tôm, cua, hến, ngao hoặc thịt lợn. Không chỉ quả, lá cây mắm còn được tận dụng để lót dưới hố trồng khoai lang, giúp củ khoai thơm và ngọt hơn.
Ngày nay, khi đời sống khấm khá, quả mắm không còn là món ăn chống đói mà trở thành đặc sản nổi tiếng. Nhiều nhà hàng ven biển đã đưa các món ăn từ quả mắm vào thực đơn để phục vụ du khách.
Muốn chế biến ngon, quả mắm phải được sơ chế khá công phu. Sau khi hái, người ta bổ đôi, bỏ hạt rồi luộc từ hai đến ba lần để giảm vị chát và đắng. Một số gia đình còn luộc cùng nước vo gạo hoặc tro bếp trước khi ngâm nước sạch nhiều giờ. Nhờ vậy, phần thịt quả trở nên mềm, giữ lại vị bùi và hậu ngọt rất đặc trưng.
Trong số các món ăn từ quả mắm, phổ biến nhất là mắm xào tôm, hến, ngao hoặc ngán. Vị ngọt của hải sản hòa quyện với vị đăng đắng, chát nhẹ của quả tạo nên hương vị vừa lạ vừa hấp dẫn. Nhiều người lần đầu thưởng thức thường thấy khó ăn, nhưng càng ăn lại càng cảm nhận được vị ngọt hậu rất riêng.
Ngoài các món xào, quả mắm còn được nấu canh với chân giò hoặc thịt ba chỉ. Bát canh nóng có vị thanh, thơm, rất hợp trong những ngày se lạnh. Một món dân dã khác được nhiều người Quảng Ninh yêu thích là quả mắm xào lạc rang giã dập. Chỉ với vài nguyên liệu đơn giản, món ăn mang hương vị béo bùi, đậm đà, gợi nhớ ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ.
Hiện nay, vào đúng mùa thu hoạch, quả mắm được người dân hái bán với giá khoảng 60.000-80.000 đồng/kg, tùy thời điểm và chất lượng. Nhiều gia đình còn mua vài kg để cấp đông hoặc phơi khô, dùng dần quanh năm. Nhờ sự phát triển của du lịch, loại quả từng chỉ người địa phương biết đến nay đã trở thành món quà quê được nhiều du khách tìm mua sau mỗi chuyến đi Quảng Ninh.
Không chỉ cho quả, cây mắm còn có giá trị rất lớn đối với hệ sinh thái ven biển. Đây là một trong những loài cây ngập mặn tiên phong, có bộ rễ phát triển mạnh giúp giữ đất, giảm xói lở bờ biển và tạo môi trường sinh sống cho nhiều loài tôm, cua, cá non. Vì vậy, tại nhiều địa phương ven biển Quảng Ninh, cây mắm được bảo vệ và trồng bổ sung trong các chương trình phục hồi rừng ngập mặn.
Về kỹ thuật trồng, cây mắm khá dễ thích nghi nhưng chỉ phát triển tốt ở vùng đất ngập mặn ven biển. Cây thường được nhân giống bằng hạt. Khi quả chín, hạt được thu hái và gieo trực tiếp trên nền bùn hoặc ươm trong bầu trước khi đem trồng. Cây non có khả năng chịu mặn cao, ít sâu bệnh, không cần chăm sóc nhiều. Sau vài năm, cây phát triển thành những rừng mắm xanh tốt, vừa góp phần chắn sóng, bảo vệ đê biển, vừa cho thu hoạch quả theo mùa.
