Giữa mùa hè, khi các loại trái cây quen thuộc như xoài, mít, dưa hấu hay vải thiều vào vụ, nhiều người sành ăn lại săn lùng một loại quả rừng khá đặc biệt mang tên mít nài. Không sở hữu kích thước lớn hay vẻ ngoài bắt mắt như các giống mít phổ biến, mít nài vẫn tạo được sức hút riêng nhờ hương vị chua ngọt độc đáo cùng nguồn gốc hoàn toàn tự nhiên từ núi rừng.
Mít nài, còn được gọi là mít rừng, phân bố chủ yếu ở các khu vực Tây Nguyên và một số tỉnh miền Trung, Đông Nam Bộ như Đắk Lắk, Lâm Đồng, Đồng Nai. Trước đây, cây mọc tự nhiên trong rừng, ven đồi hoặc những vùng đất bán hoang dã. Hằng năm, khi thời tiết bước vào mùa khô cuối cùng và chuyển sang những cơn mưa đầu mùa, cây bắt đầu ra hoa, kết trái. Mùa thu hoạch thường kéo dài từ khoảng tháng 4 đến tháng 6, cũng là thời điểm mít nài xuất hiện nhiều trên các chợ đặc sản.
Khác với mít Thái hay mít dai có trọng lượng vài kg/quả, mít nài khá nhỏ, thường chỉ nặng từ vài lạng đến chưa đầy 1kg. Quả có lớp vỏ mềm, gai ngắn và không quá cứng nên dễ bóc bằng tay. Một ưu điểm khiến nhiều người thích thú là mít nài hầu như không có nhiều nhựa, không gây dính tay như các loại mít thông thường.
Bên trong lớp vỏ mỏng là những múi mít màu vàng tươi, xếp san sát nhau. Múi không quá lớn nhưng dày thịt, ít xơ và có hương thơm đậm đặc trưng. Điều làm nên sự khác biệt của mít nài nằm ở hương vị. Nếu mít thường nổi tiếng với vị ngọt đậm thì mít nài lại mang vị chua thanh xen lẫn vị ngọt dịu. Cảm giác khi ăn khá lạ miệng, vừa có nét giống mít chín, vừa gợi liên tưởng đến các loại quả chua như cóc, xoài xanh hay chanh dây. Chính sự kết hợp độc đáo ấy khiến nhiều người ăn một lần là nhớ mãi.
Ngày trước, mít nài chỉ là món quà vặt quen thuộc của người dân sống gần rừng. Trẻ em đi chăn bò, người lớn đi làm rẫy hay vào rừng kiếm măng thường hái những quả chín để ăn tại chỗ. Vài năm gần đây, mít nài bắt đầu được thương lái thu mua và đưa về các thành phố lớn tiêu thụ. Sự mới lạ cùng hương vị khác biệt đã giúp loại quả này nhanh chóng thu hút sự chú ý của người tiêu dùng.
Do nguồn cung không nhiều và chỉ xuất hiện theo mùa nên giá mít nài thường cao hơn nhiều loại trái cây thông thường. Vào thời điểm đầu vụ hoặc khi nguồn hàng khan hiếm, giá bán có thể lên tới 80.000 đồng/kg. Dù vậy, nhiều người vẫn sẵn sàng tìm mua để thưởng thức.
Ngoài ăn tươi, múi mít có thể được trộn với muối ớt, đường hoặc đá lạnh để tạo thành món ăn vặt giải nhiệt trong những ngày nắng nóng.
Việc thu hái mít nài cũng không hề đơn giản. Những cây mọc tự nhiên trong rừng thường cao lớn, tán rộng. Người dân phải đi sâu vào các khu rừng hoặc leo lên các sườn đồi để tìm quả chín. Nhiều trường hợp phải sử dụng thang hoặc dụng cụ chuyên dụng để hái quả, bởi nếu để rơi tự do từ trên cao, trái dễ bị dập nát. Chính sự vất vả trong quá trình thu hoạch cũng góp phần làm tăng giá trị của loại đặc sản này.
Bên cạnh việc khai thác từ tự nhiên, hiện nay một số hộ gia đình đã bắt đầu nhân giống và trồng mít nài trên các khu đồi nhằm bảo tồn nguồn gen cũng như tạo thêm nguồn thu nhập. Cây mít nài sinh trưởng khá tốt trên đất đồi, chịu hạn tương đối và ít tốn công chăm sóc. Sau khoảng 2-3 năm trồng, cây bắt đầu cho quả, mang lại nguồn thu từ việc bán trái tươi. Ngoài giá trị từ quả, khi cây già còn có thể khai thác gỗ phục vụ nhiều mục đích sử dụng, giúp người trồng có thêm nguồn thu lâu dài.
