Giữa những cánh rừng của miền Trung và Tây Nguyên có một loại quả dân dã gắn liền với tuổi thơ của nhiều người dân miền núi, đó là quả bứa rừng. Từng là loại quả mọc hoang ít ai để ý, ngày nay bứa rừng đã trở thành đặc sản được nhiều người thành thị tìm mua nhờ hương vị độc đáo và những công dụng trong ẩm thực.
Bứa rừng thuộc họ Măng cụt (Clusiaceae), là cây thân gỗ lâu năm phân bố tự nhiên ở nhiều tỉnh như Quảng Ngãi, Gia Lai, Đắk Lắk và một số khu vực Nam Bộ. Cây có khả năng sinh trưởng mạnh trong điều kiện tự nhiên, thích nghi tốt với vùng đồi núi và khí hậu nhiệt đới.
Khi trưởng thành, cây bứa thường cao từ 5–7m, những cây lâu năm có thể cao tới 10–15m. Thân cây màu nâu xám, tán rộng, lá xanh đậm quanh năm. Vào mùa hè, cây bắt đầu kết trái, từng chùm quả vàng óng nổi bật giữa những tán lá xanh tạo nên khung cảnh rất đẹp mắt.
Quả bứa có hình cầu dẹt, đường kính khoảng 5–8cm, vỏ dày và cứng. Khi còn non, quả mang màu xanh, đến lúc chín chuyển sang vàng tươi hoặc vàng cam. Bên trong là các múi xếp đều như những cánh hoa, có màu vàng nhạt. Nhiều người ví bứa rừng là "măng cụt rừng" bởi hình dáng khá giống măng cụt, tuy nhiên hương vị lại hoàn toàn khác biệt.
Nếu măng cụt nổi tiếng bởi vị ngọt thanh thì bứa rừng hấp dẫn bởi vị chua dịu pha chút chát nhẹ. Khi ăn, cảm giác đầu tiên là vị chua thanh nơi đầu lưỡi, sau đó dần xuất hiện vị ngọt nhẹ và hương thơm đặc trưng. Chính hương vị độc đáo này khiến nhiều người từng ăn một lần là nhớ mãi.
Trước đây, bứa rừng chủ yếu mọc tự nhiên trong các khu rừng và đồi núi. Trẻ em vùng cao thường hái ăn chơi vào mùa hè, còn người lớn sử dụng vỏ quả để nấu canh chua hoặc kho cá. Tuy nhiên, cùng với sự thu hẹp diện tích rừng tự nhiên, số lượng cây bứa hoang dã ngày càng giảm. Điều này khiến loại quả từng rất phổ biến ở miền núi trở nên có giá trị hơn trên thị trường.
Hiện nay, bứa rừng thường được bán dưới dạng quả tươi với giá dao động từ 35.000–55.000 đồng/kg tùy thời điểm và chất lượng. Vỏ bứa phơi khô có giá cao hơn, khoảng 150.000–200.000 đồng/kg do có thể bảo quản lâu và sử dụng quanh năm.
Trong ẩm thực, bứa được xem là nguyên liệu tạo vị chua tự nhiên rất được ưa chuộng. Người dân miền Trung thường dùng vỏ bứa nấu canh cá, canh hải sản hoặc kho cá biển. Vị chua thanh của bứa giúp món ăn đậm đà hơn mà không gắt như me hay giấm. Ngoài ra, nhiều người còn dùng quả chín để ngâm đường, ngâm mật ong tạo nên những thức uống có hương vị lạ miệng.
Những năm gần đây, trước nhu cầu ngày càng tăng của thị trường, nhiều hộ dân đã bắt đầu đưa cây bứa từ rừng về trồng trong vườn nhà. Cây bứa có thể nhân giống bằng hạt hoặc ghép cành, trong đó phương pháp gieo hạt được áp dụng phổ biến nhất.
Hạt giống được lấy từ những quả chín già, khỏe mạnh. Sau khi tách hạt, người trồng đem gieo vào bầu đất tơi xốp, giàu hữu cơ. Sau khoảng 1–2 tháng hạt bắt đầu nảy mầm. Cây giống cao từ 30–50cm có thể đem trồng ngoài vườn. Hiện nay, nhiều cơ sở giống cây lâm nghiệp và cây ăn quả cung cấp cây bứa giống với giá dao động từ 20.000–60.000 đồng/cây tùy kích thước.
Sau khi trồng khoảng 2-3 năm cây bắt đầu cho quả. Do ít sâu bệnh, không đòi hỏi chăm sóc cầu kỳ nên bứa được đánh giá là loại cây tiềm năng cho các mô hình kinh tế vườn rừng.
Mùa bứa chín thường bắt đầu từ tháng 6 và kéo dài đến khoảng tháng 8 âm lịch. Đây cũng là thời điểm các chợ quê và các tuyến đường miền núi xuất hiện nhiều sạp bán bứa tươi.
