Nói đến đặc khu Côn Đảo, nhiều người nghĩ ngay đến biển xanh, cát trắng, những cánh rừng nguyên sinh và hệ sinh thái phong phú. Thế nhưng, vùng đất này còn nổi tiếng với một món đặc sản rất riêng là mứt hạt bàng. Không cầu kỳ nguyên liệu hay cách chế biến, nhưng chính hương vị bùi béo đặc trưng cùng sự công phu trong từng công đoạn đã giúp hạt bàng trở thành món quà được nhiều du khách lựa chọn khi rời đảo.
Điểm đặc biệt nằm ở những cây bàng cổ thụ mọc khắp Côn Đảo. Nhiều cây đã có tuổi đời hàng chục đến hàng trăm năm, tỏa bóng mát trên các tuyến đường, sân trường hay ven biển. Nhờ điều kiện khí hậu nhiều nắng, gió biển cùng thổ nhưỡng đặc trưng, quả bàng nơi đây thường to, chắc, phần nhân bên trong đầy đặn hơn so với nhiều nơi khác. Chính điều đó tạo nên chất lượng hạt bàng nổi tiếng mà khó vùng nào có được.
Khoảng tháng 7 đến tháng 8 hằng năm là mùa bàng chín. Đây cũng là thời điểm người dân bắt đầu tất bật thu hoạch. Khác với nhiều loại quả khác, bàng không được hái trực tiếp trên cây mà chủ yếu nhặt những quả chín rụng xuống đất.
Theo kinh nghiệm của người dân địa phương, muốn có quả ngon phải đi từ khoảng 3-4 giờ sáng. Ban đêm, dơi thường ăn phần thịt quả, đến gần sáng những quả chín sẽ rụng xuống. Nếu nhặt sớm, quả còn nguyên, chưa bị quét dọn hoặc bị hư hỏng. Công việc tưởng đơn giản nhưng đòi hỏi sự kiên trì vì phải đi khắp các con đường có nhiều cây bàng để thu gom.
Quả sau khi mang về sẽ được phơi dưới nắng từ 4-5 ngày cho thật khô. Khi lớp vỏ cứng lại, người làm mới bắt đầu dùng dao chẻ từng quả để lấy nhân bên trong. Đây được xem là công đoạn khó nhất bởi chỉ cần dùng lực quá mạnh, hạt sẽ bị nứt hoặc vỡ, làm giảm giá trị thành phẩm. Những người có kinh nghiệm có thể tách được khoảng 1kg nhân hạt mỗi buổi mà vẫn giữ được hạt nguyên vẹn.
Ban đầu, hạt bàng chỉ là món ăn vặt quen thuộc trong các gia đình trên đảo. Người dân thường rang lên để thưởng thức trong những lúc nhàn rỗi. Khi Côn Đảo phát triển du lịch, nhiều du khách tò mò muốn nếm thử món ăn dân dã này. Từ đó, người dân bắt đầu chế biến, đóng gói và bán như một đặc sản địa phương.
Ngày nay, mứt hạt bàng có hai hương vị phổ biến là rang muối và ngào đường gừng. Với loại rang muối, hạt sau khi được sấy khô sẽ rang cùng lượng muối vừa phải để giữ nguyên vị béo tự nhiên, xen lẫn chút mặn nhẹ rất dễ ăn. Trong khi đó, loại ngào đường đòi hỏi nhiều công sức hơn. Đường được nấu cùng nước và gừng thái sợi, sau đó cho hạt vào đảo liên tục trên lửa vừa để lớp đường bám đều quanh từng hạt mà không bị dính thành từng mảng. Thành phẩm có màu vàng nâu đẹp mắt, giòn tan, thơm mùi gừng và vị ngọt dịu.
Dù là vị mặn hay vị ngọt, điều quan trọng nhất vẫn là giữ được độ bùi và béo vốn có của hạt bàng. Người làm phải canh lửa cẩn thận, đảo đều tay để hạt không bị cháy, đồng thời không để đường hoặc muối thấm quá nhiều làm mất hương vị tự nhiên. Chính sự tỉ mỉ ấy khiến mỗi mẻ mứt đều mang hương vị rất riêng.
Sau khi chế biến xong, hạt bàng được để nguội rồi đóng gói bằng túi hoặc lọ hút chân không nhằm giữ độ giòn và kéo dài thời gian bảo quản. Đây cũng là lý do sản phẩm thuận tiện làm quà tặng sau mỗi chuyến du lịch đến Côn Đảo.
Do sản lượng hạt không nhiều và quy trình chế biến hoàn toàn thủ công nên giá mứt hạt bàng khá cao. Vào mùa thu hoạch, loại đóng lọ 200 gram thường có giá khoảng 45.000-55.000 đồng tùy vị. Nếu mua theo kilogram, giá phổ biến dao động từ khoảng 450.000-500.000 đồng, thậm chí vào mùa khan hiếm có thể lên đến 500.000-600.000 đồng/kg.
Không chỉ thu hái từ những cây bàng cổ thụ sẵn có, vài năm gần đây nhiều người dân trên đảo và một số nhà vườn cũng chủ động trồng thêm cây bàng nhằm tạo bóng mát, làm cảnh và tăng nguồn nguyên liệu. Cây bàng được nhân giống chủ yếu bằng hạt hoặc cây con ươm sẵn. Đây là loài cây khỏe, chịu hạn, chịu gió và hơi mặn rất tốt nên đặc biệt phù hợp với điều kiện ven biển. Sau vài năm trồng, cây bắt đầu cho quả ổn định và càng lớn tuổi thì năng suất càng cao.
Hiện nay, nhiều cơ sở bán cây giống bàng Côn Đảo phục vụ nhu cầu trồng làm cảnh tại sân vườn, khu nghỉ dưỡng hoặc dọc lối đi, vừa tạo bóng mát vừa có thể thu hoạch quả để chế biến hạt.
