Nếu Hải Phòng nổi tiếng với ổi Thanh Hà, Hà Nội có ổi Đông Dư thì Nghệ An lại được nhiều người biết đến với ổi nám Nghĩa Đàn – giống ổi bản địa mang nét đặc trưng từ chính vùng đất đồi phía tây xứ Nghệ.
Không phải là giống ổi có kích thước lớn hay vẻ ngoài bóng đẹp như nhiều giống ổi lai hiện nay, ổi nám Nghĩa Đàn được ưa chuộng nhờ hương thơm đặc trưng, vị ngọt đậm, độ giòn tự nhiên và lớp vỏ "nám" độc đáo – dấu hiệu nhận diện không thể nhầm lẫn của giống ổi này.
Điểm dễ nhận biết nhất của ổi nám Nghĩa Đàn là lớp vỏ xanh xen những mảng nám màu nâu nhạt hoặc xám bạc, bề mặt hơi sần. Chính đặc điểm này đã tạo nên tên gọi "ổi nám". Khác với suy nghĩ của nhiều người lần đầu nhìn thấy, lớp nám không phải là dấu hiệu của sâu bệnh hay quả bị hỏng mà là đặc tính tự nhiên của giống, hình thành trong quá trình sinh trưởng và là nét riêng mà ít giống ổi khác có được.
Quả ổi có kích thước từ trung bình đến khá, trọng lượng phổ biến khoảng 200–300 g/quả. Hình quả tròn hoặc hơi thuôn, lớp vỏ mỏng. Bên trong là phần thịt màu trắng ngà, dày, giòn, mọng nước, ít hạt và hạt khá mềm.
Theo kinh nghiệm của nhiều hộ trồng ổi lâu năm, loại đất thích hợp nhất là đất đá lẫn (đá đen xanh) vì giúp quả có độ giòn và vị ngọt cao. Tiếp đến là đất son sỏi và đất trắng. Trong khi đó, đất đỏ bazan tuy giúp cây phát triển mạnh và cho năng suất cao nhưng chất lượng quả thường không thơm và ngọt bằng.
Nhờ được trồng trên đất đồi có khả năng thoát nước tốt, bộ rễ phát triển khỏe, cây ít bị úng và quả tích lũy lượng đường cao hơn, tạo nên hương vị riêng mà khó vùng trồng nào có được. Cây có thể được trồng quanh năm, tuy nhiên thời điểm thích hợp nhất là đầu mùa mưa hoặc khi có đủ nguồn nước tưới để cây nhanh bén rễ và phát triển.
Sau khi trồng khoảng một năm, cây bắt đầu cho bói quả. Tuy nhiên, từ năm thứ ba trở đi cây mới bước vào thời kỳ kinh doanh ổn định, cho năng suất cao và chất lượng quả ngon nhất. Đây cũng là giai đoạn quả có độ giòn, độ ngọt và hương thơm rõ rệt hơn so với những năm đầu.
Ngay khi quả lớn bằng ngón tay cái, mỗi quả đều được bao bằng túi chuyên dụng nhằm hạn chế côn trùng gây hại, giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, đồng thời giúp quả có màu sắc đẹp, giữ được độ giòn và đảm bảo an toàn thực phẩm.
Ngoài việc bao quả, người trồng còn thường xuyên cắt tỉa cành, tạo tán để cây thông thoáng, giúp ánh sáng phân bố đều và hạn chế sâu bệnh. Cây cũng cần được bón phân cân đối theo từng giai đoạn sinh trưởng, kết hợp tưới nước hợp lý trong mùa khô để duy trì năng suất và chất lượng quả.
Trước đây, ổi nám Nghĩa Đàn chỉ được trồng trong những khu vườn nhỏ của người dân địa phương, chủ yếu phục vụ nhu cầu gia đình và ít được biết đến trên thị trường. Tuy nhiên, nhờ sở hữu hương vị đặc trưng với độ giòn, vị ngọt đậm, mùi thơm tự nhiên cùng lớp vỏ nám độc đáo, giống ổi này dần được người tiêu dùng yêu thích và tìm mua. Từ những đơn hàng nhỏ lẻ, ổi nám Nghĩa Đàn ngày càng xuất hiện nhiều hơn tại các chợ dân sinh, siêu thị, chợ mạng, được đưa đến nhiều tỉnh, thành phố trong cả nước. Trên thị trường, chúng được bán với giá từ 30.000-45.000 đồng/kg.
Nhận thấy tiềm năng kinh tế của giống ổi này, nhiều hộ dân ở Nghĩa Đàn đã mạnh dạn mở rộng diện tích trồng, đầu tư chăm sóc bài bản, áp dụng kỹ thuật bao quả, nâng cao chất lượng sản phẩm. Đến nay, ổi nám Nghĩa Đàn đã trở thành một đặc sản nổi tiếng của vùng đất xứ Nghệ. Vào mùa thu hoạch, thương lái thường đến tận vườn thu mua để bán đi khắp nơi.
