Hạt ươi rừng hay còn gọi là đười ươi bay, từ lâu đã được xem là món quà quý của những cánh rừng nguyên sinh miền Trung và Tây Nguyên. Từng chỉ là loại quả rừng ít người quan tâm, ngày nay hạt ươi trở thành đặc sản được nhiều người săn tìm nhờ hương vị độc đáo, giá trị dinh dưỡng và giá bán cao.
Mùa ươi thường bắt đầu từ tháng 6 đến tháng 8 hằng năm. Khi những cánh rừng chuyển sang màu vàng đỏ, xen lẫn những tán lá đỏ sẫm nổi bật giữa màu xanh của rừng già cũng là lúc báo hiệu mùa quả chín. Cây ươi là loài cây gỗ lớn, thân thẳng, có thể cao từ 25–30 mét, sinh trưởng hoàn toàn tự nhiên trong rừng nguyên sinh. Đây là loài cây phát triển khá chậm, mất khoảng 10 năm để trưởng thành và cho quả. Đặc biệt, cây chỉ ra quả theo chu kỳ khoảng 4–5 năm một lần nên sản lượng hạt mỗi mùa không nhiều, khiến loại đặc sản này càng trở nên quý hiếm.
Quả ươi khi còn non có màu đỏ, đến lúc chín chuyển sang màu nâu vàng với lớp vỏ mỏng. Điểm đặc biệt tạo nên tên gọi "ươi bay" là khi gặp gió mạnh, phần đài lớn của quả hoạt động như một cánh quạt giúp quả xoay tròn và bay khỏi gốc cây từ vài mét đến hàng chục mét trước khi rơi xuống đất. Chính vì vậy, người dân chủ yếu đi nhặt những quả chín rụng tự nhiên thay vì phải leo lên những cây cao hàng chục mét để thu hoạch.
Đến mùa ươi, nhiều người dân tại Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Gia Lai và các tỉnh miền Trung thường đi thành từng nhóm từ 3–10 người, mang theo lương thực vào rừng nhiều ngày để tìm nhặt hạt ươi. Trước đây, không ít người vì muốn thu hoạch nhanh đã trèo lên cây rung cành, thậm chí chặt cành hoặc hái quả xanh mang về phơi sấy. Điều này không chỉ gây nguy hiểm do cây rất cao mà còn làm ảnh hưởng đến sự sinh trưởng của cây ươi và nguồn giống tự nhiên.
Hiện nay, nhiều địa phương đã tăng cường quản lý trong mùa thu hoạch, cho phép người dân vào rừng nhặt ươi bay nhưng không được mang theo các dụng cụ có thể chặt phá cây nhằm bảo vệ nguồn tài nguyên quý này.
Giá trị kinh tế của hạt ươi ngày càng tăng theo nhu cầu thị trường. Ươi bay – loại quả chín tự rụng tự nhiên – luôn được đánh giá cao nhất vì chất lượng tốt, giá bán phổ biến từ 400.000–500.000 đồng/kg, những năm mất mùa có thể lên tới 700.000 đồng/kg. Trong khi đó, hạt ươi thu hái trực tiếp trên cây thường có giá thấp hơn, khoảng 300.000 đồng/kg.
Không chỉ có giá trị kinh tế, hạt ươi còn được nhiều người ví như "yến sào của núi rừng" nhờ công dụng giải nhiệt và bồi bổ sức khỏe. Khi ngâm trong nước ấm, phần thịt bên trong hạt nở lớn gấp 8–10 lần, tạo thành lớp thạch nhầy màu nâu nhạt, có vị thanh mát và hơi chát nhẹ. Người dùng chỉ cần bấm bỏ hai đầu hạt, ngâm cho nở, tách bỏ lớp vỏ và nhân cứng bên trong rồi lấy phần thịt pha với đường phèn, sữa đặc hoặc kết hợp cùng hạt chia, hạt é để tạo thành thức uống giải khát rất được ưa chuộng trong mùa hè.
Hạt ươi khô nếu được bảo quản nơi khô ráo, tránh ẩm có thể sử dụng trong khoảng hai năm mà vẫn giữ được chất lượng.
Nhận thấy giá trị lâu dài của loài cây này, nhiều địa phương đã triển khai chương trình nhân rộng và phát triển cây ươi bản địa. Theo đó, hạt ươi bay do người dân thu nhặt trong rừng được các đơn vị chuyên môn thu mua, tuyển chọn và đưa về vườn ươm để sản xuất cây giống. Sau khi cây phát triển ổn định sẽ được cấp lại cho người dân trồng trên đất rừng và đất lâm nghiệp, góp phần phục hồi diện tích rừng tự nhiên, tạo sinh kế bền vững và nâng cao ý thức bảo vệ rừng.
Hiện nay, cây ươi được nhân giống chủ yếu bằng hạt. Những hạt chín tự nhiên có tỷ lệ nảy mầm cao được lựa chọn để gieo ươm trong bầu đất giàu dinh dưỡng. Sau khoảng 8–12 tháng chăm sóc, cây giống có thể đem trồng ngoài thực địa vào đầu mùa mưa để đạt tỷ lệ sống cao.
Cây ươi thích hợp với đất rừng thoát nước tốt, khí hậu nóng ẩm và cần không gian rộng để phát triển thành cây gỗ lớn. Do cây sinh trưởng chậm và chu kỳ ra quả dài nên việc bảo vệ cây non trong những năm đầu có ý nghĩa rất quan trọng.
