Giữa những cánh rừng già bạt ngàn của Tây Nguyên, bên cạnh măng le, nấm rừng hay các loại rau dại, quả xoài rừng là một đặc sản dân dã được nhiều người yêu thích. Loại quả này có hình dáng khá giống xoài thông thường nhưng kích thước nhỏ hơn, tròn hơn, vị chua đậm, thơm nồng và thường được người dân bản địa chế biến thành nhiều món ăn hấp dẫn. Mỗi mùa xoài rừng chín, không ít du khách tìm mua để thưởng thức hoặc mang về làm quà.
Xoài rừng là tên gọi chung của những cây xoài mọc tự nhiên trong các cánh rừng ở Tây Nguyên, phân bố nhiều tại Đắk Lắk, Gia Lai, Quảng Ngãi, Lâm Đồng... Cây sinh trưởng hoàn toàn nhờ điều kiện tự nhiên, không cần chăm bón hay tưới tiêu nên có sức sống rất mạnh.
Khác với các giống xoài trồng phổ biến như xoài cát Hòa Lộc, xoài tượng hay xoài keo, quả xoài rừng khá nhỏ, thường chỉ bằng nắm tay. Vỏ xanh dày, khi chín chuyển sang màu vàng nhạt hoặc vàng xanh. Phần thịt quả không dày nhưng săn chắc, ít ngọt, vị chua nổi bật cùng hương thơm rất đặc trưng.
Người dân Tây Nguyên cho biết xoài rừng thường ra hoa vào đầu mùa khô và cho thu hoạch từ khoảng tháng 5 đến tháng 7 hằng năm, tùy điều kiện thời tiết từng khu vực. Đây cũng là thời điểm nhiều người vào rừng hái quả hoặc thu mua từ đồng bào địa phương để bán tại các chợ vùng cao.
Điểm hấp dẫn nhất của xoài rừng chính là hương vị. Khi còn xanh, quả giòn, chua gắt nhưng càng nhai càng cảm nhận được vị thơm dịu. Người thích ăn chua thường chỉ cần chấm muối ớt hoặc muối tôm là đã đủ hấp dẫn.
Khi chín, xoài mềm hơn, vị chua giảm bớt và xuất hiện chút ngọt thanh tự nhiên. Tuy không ngọt đậm như các giống xoài thương phẩm nhưng chính vị chua thanh pha chút chát nhẹ lại khiến nhiều người nhớ mãi sau lần đầu thưởng thức.
Nhờ hương vị đặc biệt, xoài rừng được chế biến thành nhiều món ăn dân dã. Đơn giản nhất là xoài xanh chấm muối ớt giã cùng mắc khén hoặc tiêu rừng. Người dân Tây Nguyên còn dùng xoài rừng để làm gỏi cá suối, gỏi khô bò, nộm gà, trộn cùng các loại rau rừng hoặc bào sợi ăn kèm thịt nướng. Vị chua của xoài giúp cân bằng độ béo, đồng thời tạo mùi thơm tự nhiên cho món ăn. Một cách chế biến khác cũng khá phổ biến là nấu canh chua.
Những năm gần đây, xoài rừng trở thành một trong những sản vật được nhiều du khách tìm mua. Tại các phiên chợ vùng cao hay trên chợ mạng, xoài rừng thường được bày bán cùng mật ong rừng, măng le, hạt mắc ca, tiêu rừng và nhiều đặc sản khác. Giá bán thường dao động từ khoảng 25.000-40.000 đồng/kg đối với quả tươi.
Hiện nay, một số hộ dân tại Tây Nguyên lấy giống xoài rừng trồng ở rẫy hoặc trồng xen trên đất đồi hoặc trong khuôn viên nhà nhằm bảo tồn nguồn gen và tạo thêm thu nhập. Cây có khả năng chịu hạn tốt, ít sâu bệnh, phù hợp với điều kiện đất dốc, đất đỏ bazan nên không đòi hỏi nhiều công chăm sóc. Ngoài việc cho quả theo mùa để ăn và bán, xoài rừng còn được trồng làm cây bóng mát, tạo cảnh quan nhờ tán lá xanh quanh năm, góp phần giữ nét đặc trưng của các loại cây bản địa trong vườn nhà.
