Ở xã Bá Thước (Thanh Hóa), nơi khí hậu mát mẻ quanh năm có một loại quả đặc sản nghe tên lạ tai, đó là quýt hoi. Không nổi tiếng bởi vẻ ngoài bắt mắt như nhiều giống quýt khác, quýt hoi chinh phục người thưởng thức bằng hương thơm đặc trưng, lớp vỏ chứa nhiều tinh dầu.
Theo người dân địa phương, mùa thu hoạch quýt hoi thường bắt đầu từ tháng 11 và kéo dài đến tháng 1 năm sau. Khi những quả quýt nhỏ chuyển sang màu vàng cam, tỏa mùi thơm dịu nhẹ, bà con lại lên nương, vào rừng thu hái để bán quả tươi hoặc chế biến thành nhiều sản phẩm phục vụ thị trường. Những năm gần đây, loại quả này ngày càng được nhiều du khách biết đến khi đến với vùng đất Pù Luông (Bá Thước) và lựa chọn làm quà mang về.
Quýt hoi vốn là cây bản địa, có từ lâu đời tại địa phương. Trước đây, cây thường mọc tự nhiên trên các sườn núi cao, trong những khu rừng thưa hoặc ở các nương rẫy của người dân. Đây là giống cây khá “dễ tính”, thích nghi tốt với điều kiện tự nhiên vùng cao, đặc biệt là những nơi có khí hậu mát mẻ, đất đai phù hợp. Cây quýt hoi có thân cao, cành lá phát triển mạnh, tán rộng. Những cây lâu năm có thể cao hàng chục mét, mọc xen giữa các khu rừng hoặc quanh vườn nhà.
Quả quýt hoi khi chín có kích thước nhỏ, thường chỉ tương đương một chén trà nhỏ. Vỏ quả có màu vàng cam, hơi sần sùi, dễ bóc và đặc biệt chứa nhiều tinh dầu tạo nên mùi thơm rất riêng. Dù tên gọi đôi khi bị đọc thành “quýt hôi”, loại quả này thực chất không có mùi khó chịu mà ngược lại có hương thơm đặc trưng, lưu lại lâu sau khi thưởng thức.
So với những giống quýt phổ biến trên thị trường, quýt hoi có vị chua rõ hơn, nhưng chính sự khác biệt này lại tạo nên nét hấp dẫn riêng. Khi ăn, người thưởng thức cảm nhận được vị chua thanh, đậm đà, mang lại cảm giác mát họng, sảng khoái. Không chỉ dùng để ăn tươi, cả quả, vỏ và lá quýt hoi đều được người dân tận dụng trong đời sống hằng ngày.
Đặc biệt, vỏ quýt hoi chứa nhiều tinh dầu nên được xem là phần có giá trị cao. Người dân thường rửa sạch, bóc lấy vỏ, thái nhỏ rồi phơi nắng, sau đó sao trên bếp lửa để tạo thành trà quýt hoi. Quá trình chế biến đòi hỏi sự tỉ mỉ bởi từng công đoạn đều ảnh hưởng đến màu sắc, hương thơm và chất lượng sản phẩm. Ngoài làm trà, vỏ quýt còn được dùng để ngâm mật ong, làm nước uống hoặc chế biến các sản phẩm chăm sóc sức khỏe theo kinh nghiệm dân gian.
Vào mùa thu hoạch, quýt hoi được bán tại vườn với giá dao động từ khoảng 15.000 – 20.000 đồng/kg đối với quả tươi. Khi vận chuyển đi các tỉnh, giá có thể lên tới 40.000 đồng/kg.
Ở Bá Thước, quýt hoi còn là một loại gia vị quen thuộc. Lá quýt hoi thường được sử dụng trong một số món ăn truyền thống của người Thái, đặc biệt là các món canh, giúp tạo mùi thơm đặc trưng. Vào mùa đông, nhiều gia đình còn dùng vỏ quýt phơi khô để pha nước uống, giúp giữ ấm cơ thể và phòng cảm lạnh theo kinh nghiệm dân gian.
Trước đây, do chủ yếu mọc tự nhiên, ít được chăm sóc và chưa có thị trường tiêu thụ ổn định, diện tích quýt hoi từng bị thu hẹp. Tuy nhiên, những năm gần đây, người dân Bá Thước đã bắt đầu chú trọng bảo tồn và phát triển giống cây quý này. Bà con tiến hành chiết cành, ươm giống, đưa cây về trồng tại vườn nhà, nương rẫy để mở rộng diện tích. Việc phục tráng giống quýt hoi không chỉ giúp bảo tồn một loại cây bản địa mà còn mở ra hướng phát triển kinh tế mới cho người dân vùng cao.
Để cây sinh trưởng tốt, người trồng thường chọn những khu vực có địa hình cao, thoát nước tốt và nhiều ánh sáng. Trong quá trình canh tác, cây được cắt tỉa cành định kỳ, bón thêm phân hữu cơ và làm cỏ để tăng khả năng đậu quả. Sau vài năm trồng, cây bắt đầu cho thu hoạch ổn định vào khoảng từ tháng 11 đến tháng 1 năm sau.
