Trái xay nhung hay còn gọi là trái nhung, là một loại quả rừng đặc sản của khu vực miền Trung và Tây Nguyên. Nếu như trước đây loại quả này chỉ xuất hiện trong những chuyến đi rừng của người dân địa phương thì những năm gần đây, trái nhung đã trở thành đặc sản được nhiều người thành phố săn lùng.
Mỗi năm, mùa trái nhung thường bắt đầu từ khoảng giữa tháng 7 và kéo dài đến đầu tháng 9 dương lịch. Đây là thời điểm những cánh rừng ở Gia Lai, Khánh Hòa hay Quảng Ngãi bước vào mùa quả chín. Từ xa, những chùm trái nhỏ lấp ló trên các tán cây cao vút tạo nên nét đặc trưng của vùng rừng núi miền Trung.
Trái nhung có hình bầu dục dẹt, kích thước chỉ khoảng 2cm nhưng lại gây ấn tượng bởi lớp vỏ đen mịn như phủ nhung khi còn trên cây. Sau khi thu hái, lớp vỏ dần chuyển sang màu vàng nâu hoặc vàng mơ rất bắt mắt. Bên trong là phần thịt quả màu vàng đậm, mềm xốp, chứa nhiều nước. Khi cắn một miếng đầu tiên, người ăn sẽ cảm nhận được vị chua thanh dịu nhẹ. Càng nhai kỹ, vị ngọt hậu càng rõ, lan tỏa nơi đầu lưỡi và cổ họng, tạo cảm giác dễ chịu. Chính hương vị vừa chua vừa ngọt tự nhiên này đã khiến nhiều người ăn một lần rồi nhớ mãi.
Không chỉ hấp dẫn khi ăn tươi, trái nhung còn được chế biến thành nhiều món ăn vặt dân dã. Phổ biến nhất là món nhung rim đường hoặc ngào đường. Sau khi bóc lớp vỏ mỏng bên ngoài, phần thịt quả được trộn với đường, muối và một ít ớt bột. Thành phẩm có vị chua, ngọt, mặn, cay hòa quyện, rất thích hợp để nhâm nhi trong những ngày hè. Ngoài ra, người dân địa phương còn dùng trái nhung làm mứt, pha nước giải khát hoặc ngâm rượu.
Bên cạnh giá trị ẩm thực, trái nhung còn được dân gian sử dụng như một nguyên liệu hỗ trợ sức khỏe. Phần cơm quả chứa nhiều chất xơ tự nhiên nên có tác dụng nhuận tràng, hỗ trợ hoạt động của hệ tiêu hóa. Tại một số địa phương, người dân còn nấu cô đặc phần thịt quả thành cao nhung để sử dụng dần.
Sức hút của trái nhung khiến giá bán trên thị trường luôn ở mức khá cao. Có thời điểm loại quả này từng gây sốt với giá lên tới 400.000 đồng/kg. Hiện nay, tùy theo độ chín và nguồn cung, giá thường dao động từ 80.000 đến 100.000 đồng/kg. Loại ngào đường, trộn muối ớt, tẩm mật ong có giá tới 250.000 đồng/kg. Vào đúng mùa thu hoạch, các hội nhóm bán đặc sản vùng miền và chợ mạng có nhiều địa chỉ rao bán, thu hút sự chú ý của khách thành phố.
Trước đây, nguồn trái nhung gần như hoàn toàn phụ thuộc vào việc khai thác tự nhiên. Cây nhung là cây thân gỗ lớn, có thể cao từ 30 đến 40m, sinh trưởng trong các khu rừng tự nhiên. Đến mùa quả chín, người dân phải băng rừng, leo lên những thân cây cao hoặc dùng sào tre dài để thu hái. Công việc này khá vất vả và tiềm ẩn nhiều nguy hiểm, nhất là khi cây mọc trên các sườn đồi dốc hoặc khu vực rừng sâu.
Những năm gần đây, trước nhu cầu ngày càng tăng của thị trường, một số hộ dân tại Gia Lai, Khánh Hòa đã bắt đầu giữ lại cây giống hoặc ươm cây con để trồng quanh vườn nhà và trên các khu đất đồi. Cây nhung phù hợp với điều kiện khí hậu nhiệt đới, lượng mưa khá cao và đất tơi xốp, thoát nước tốt. Cây phát triển chậm hơn nhiều loại cây ăn quả khác nhưng có tuổi thọ cao, ít sâu bệnh và không đòi hỏi chăm sóc quá cầu kỳ.
Thông thường, cây được nhân giống bằng hạt. Hạt sau khi lấy từ quả chín được xử lý và gieo trong bầu đất. Khi cây con đạt chiều cao khoảng 30-50cm có thể đem trồng ngoài vườn. Những cây trồng từ hạt thường mất nhiều năm mới cho quả, nhưng đổi lại khả năng thích nghi tốt với điều kiện tự nhiên. Hiện nay, nhiều hộ dân xem cây nhung là một loại cây lâm sản kết hợp cây ăn quả, vừa góp phần phủ xanh đất đồi vừa tạo thêm nguồn thu nhập khi đến mùa thu hoạch.
