Từng là món ăn dân dã giúp chống đói của người miền núi, hạt đác nay trở thành đặc sản được nhiều người thành phố săn lùng mỗi dịp hè. Những hạt trắng đục, giòn dai, mát lạnh xuất hiện trong các món chè, trà sữa hay sữa chua, được ví như “ngọc trắng” của núi rừng bởi quá trình khai thác vất vả và thời gian sinh trưởng kéo dài hàng chục năm của cây đác.
Hạt đác là phần hạt non được lấy từ quả của cây đác – một loài cây họ cau mọc chủ yếu ở các vùng rừng núi Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Quả đác có hình dáng gần giống quả dừa nhưng nhỏ hơn, mọc thành từng buồng lớn. Mỗi quả thường có từ 3–4 hạt bên trong. Sau khi tách lớp vỏ dày, hạt đác hiện ra với màu trắng đục, bề mặt trơn láng, ăn giòn sần sật, béo nhẹ và bùi bùi rất đặc trưng.
Người dân vùng núi thường gọi hạt đác là “lộc trời” bởi loại cây này gần như mọc tự nhiên trong rừng, ít được trồng đại trà. Trước kia, khi đời sống còn khó khăn, hạt đác là nguồn thực phẩm giúp nhiều gia đình chống đói vào mùa giáp hạt. Đến mùa đác chín, bà con trong làng lại rủ nhau lên rừng tìm đác, vừa để ăn vừa mang bán kiếm thêm thu nhập.
Công việc khai thác hạt đác vô cùng vất vả. Cây đác thường mọc trên núi đá cheo leo nên người đi lấy đác phải leo trèo giữa rừng sâu, có khi đi từ sáng sớm đến chiều tối mới mang được vài buồng quả về nhà. Điều khó nhất là phải chọn đúng thời điểm thu hoạch. Quả đác không được quá non cũng không được quá già thì hạt mới ngon.
Trước khi chặt buồng đác, người thu hoạch phải dùng dao bổ thử một quả để kiểm tra độ già non. Nếu phần hạt bên trong còn trong vắt tức là còn non, chưa ăn được; nếu hạt trắng đục đen lại nghĩa là đã già. Chỉ những hạt “bánh tẻ”, vừa độ mới cho độ giòn dai ngon nhất.
Không chỉ nguy hiểm vì địa hình núi đá, người đi lấy đác còn phải đối mặt với nhựa đác rất ngứa. Khi thu hoạch, ai cũng phải đeo găng tay cẩn thận để tránh nhựa dính vào da. Nếu lỡ chạm phải, cảm giác ngứa rát có thể kéo dài nhiều ngày. Sau khi mang quả về, người dân dùng dao, búa, đá hoặc những chiếc kẹp tự chế để tách lớp vỏ cứng, lấy phần hạt trắng bên trong rồi rửa sạch, để ráo và đóng hút chân không trước khi gửi đi khắp các tỉnh thành.
Hiện nay, hạt đác tươi được bán với giá khoảng 120.000–150.000 đồng/kg nhưng vẫn luôn hút khách vào mùa hè. Sở dĩ loại hạt này có giá khá cao là vì cây đác sinh trưởng cực kỳ lâu. Thông thường, cây phải mất khoảng 10 năm mới bắt đầu cho trái. Từ lúc ra hoa đến khi quả đủ già để thu hoạch lại cần thêm khoảng 3 năm nữa. Đặc biệt, sau mỗi lần cho quả, cây đác sẽ không tiếp tục ra trái mà dần tàn lụi rồi chết đi. Chính vì thế, nguồn đác trong tự nhiên không nhiều, việc khai thác cũng phụ thuộc hoàn toàn vào mùa vụ.
Nhiều người thường nhầm hạt đác với hạt thốt nốt nhưng thực tế hai loại này khá khác nhau. Hạt thốt nốt thường to hơn, màu trắng trong và có mùi thơm đặc trưng. Khi ăn sẽ mềm, dẻo và hơi rỗng ruột, bên trong có nước ngọt nhẹ. Trong khi đó, hạt đác nhỏ hơn, màu trắng đục mịn, đặc ruột và có độ giòn dai rõ rệt.
Nhờ khả năng thấm vị nhanh nhưng vẫn giữ được độ giòn, hạt đác trở thành nguyên liệu lý tưởng cho nhiều món ăn giải nhiệt. Phổ biến nhất là hạt đác rim đường phèn, rim dứa hoặc làm hạt đác ngũ sắc. Khi rim cùng trái cây, hạt đác vừa thơm vừa dẻo, ăn lạnh rất hấp dẫn. Ngoài ra, loại hạt này còn xuất hiện trong chè mít đác, chè xu xoa, chè đậu đen, trà sữa, trà trái cây hay các loại nước ép mùa hè.
Cây đác thích hợp với khí hậu nóng ẩm, thường phát triển tốt ở vùng đồi núi có đất đá, thoát nước tốt. Cây có khả năng chịu hạn khá cao nhưng lại sinh trưởng chậm. Người dân thường nhân giống bằng hạt, sau khi ươm cây con mới đem trồng trên nương rẫy hoặc các triền đồi. Những năm đầu, cây gần như chỉ phát triển thân và bộ rễ nên người trồng phải kiên nhẫn chăm sóc, làm cỏ và giữ đất đủ độ ẩm.
