Táo mèo là một trong những loại quả nổi tiếng của Tây Bắc, phân bố nhiều tại các tỉnh Sơn La, Lào Cai, thường sinh trưởng ở độ cao từ 700-1.500m so với mực nước biển. Nếu trước kia táo mèo chủ yếu mọc hoang trong những cánh rừng nguyên sinh thì hiện nay, nhờ giá trị kinh tế ngày càng cao, người dân đã mở rộng diện tích trồng, hình thành nhiều vùng chuyên canh mang lại nguồn thu nhập ổn định.
Táo mèo là cây thân gỗ lâu năm, cao khoảng 5-10m, thân thẳng, tán không xòe rộng như cây mận hay đào. Mỗi độ xuân về, những chùm hoa trắng nở kín cành, phủ trắng các sườn đồi, tạo nên khung cảnh đặc trưng của núi rừng Tây Bắc. Đến khoảng tháng 8 và tháng 9 dương lịch, cây bắt đầu vào mùa thu hoạch với những quả nhỏ có màu vàng pha hồng, vỏ hơi sần, tỏa mùi thơm dịu.
Điểm hấp dẫn nhất của táo mèo nằm ở hương vị rất riêng. Khi cắn một miếng, người ăn sẽ cảm nhận rõ vị chua thanh xen lẫn vị ngọt nhẹ và chút chát đặc trưng nơi đầu lưỡi. Chính hương vị tưởng như khó ăn ấy lại khiến nhiều người yêu thích và nhớ mãi. Đặc biệt, khi được chế biến đúng cách, vị chát giảm đi đáng kể, nhường chỗ cho vị chua ngọt hài hòa, giòn ngon rất hấp dẫn.
Những năm gần đây, táo mèo không còn là loại quả chỉ xuất hiện ở các phiên chợ vùng cao mà đã "xuống phố", trở thành mặt hàng được nhiều người tiêu dùng tìm mua mỗi khi vào vụ. Tại Hà Nội, táo mèo tươi thường được bán với giá khoảng 30.000-40.000 đồng/kg, trong khi táo mèo sấy khô dao động từ 85.000-120.000 đồng/kg. Mùa thu hoạch không kéo dài nên cứ đến vụ, thị trường lại khá sôi động với lượng tiêu thụ lớn.
Từ những quả táo mèo tươi, người dân đã chế biến thành nhiều sản phẩm có giá trị gia tăng. Phổ biến nhất là táo mèo ngâm đường để làm nước giải khát. Sau thời gian ngâm, nước có màu vàng hổ phách, vị chua ngọt thanh mát, rất thích hợp để thưởng thức trong những ngày hè. Ngoài ra, rượu táo mèo cũng là đặc sản nổi tiếng của vùng Tây Bắc, có hương thơm dịu, vị êm và được nhiều du khách mua về làm quà.
Bên cạnh các sản phẩm truyền thống, táo mèo muối xổi đang trở thành món ăn vặt được nhiều người, đặc biệt là dân văn phòng yêu thích. Để chế biến món ăn này, người ta thường chọn những quả vừa chín tới, gọt vỏ, bỏ hạt rồi ngâm trong nước muối loãng khoảng 30 phút nhằm giảm vị chát và tránh bị thâm. Sau đó, táo được trộn với muối, đường, ớt tươi và một ít nước cốt chanh rồi ướp khoảng 30-40 phút là có thể thưởng thức. Thành phẩm có vị giòn, chua, cay, mặn, ngọt hòa quyện, rất thích hợp để ăn vặt hoặc dùng kèm các món thịt luộc.
Hiện nay, táo mèo muối xổi được đóng túi hút chân không hoặc đóng hộp nhỏ, tiện lợi cho việc bảo quản và vận chuyển. Giá bán trên thị trường dao động khoảng 100.000-120.000 đồng/kg hoặc 30.000-50.000 đồng mỗi hộp tùy trọng lượng. Đây cũng là sản phẩm được nhiều cơ sở sản xuất tại Lào Cai và Sơn La tiêu thụ rất tốt trong mùa thu hoạch.
Về kỹ thuật canh tác, táo mèo được xem là loại cây khá dễ trồng. Cây phát triển tốt trong điều kiện khí hậu mát mẻ, đất đồi dốc, thoát nước tốt và không yêu cầu chăm sóc quá cầu kỳ. Người dân có thể nhân giống bằng hạt hoặc ghép cành, trong đó phương pháp ghép giúp cây rút ngắn thời gian cho quả. Sau khoảng 4-5 năm trồng, cây bắt đầu thu hoạch và có thể cho quả ổn định trong nhiều năm liên tiếp.
Một ưu điểm khác là cây táo mèo ít bị sâu bệnh, chịu hạn khá tốt và thích nghi với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt của vùng núi cao. Vì vậy, chi phí đầu tư không lớn nhưng hiệu quả kinh tế lại khá ổn định. Nhiều địa phương hiện đã quy hoạch các vùng trồng táo mèo tập trung, vừa góp phần phủ xanh đất trống đồi núi trọc, vừa tạo sinh kế bền vững cho người dân.
