Mỗi độ tháng 7, tháng 8, khi những cơn mưa mùa hạ phủ xanh các sườn đồi Tây Bắc, người dân ở Sơn La, Điện Biên, Lai Châu lại bước vào mùa thu hoạch mắc ten. Từ một loại cây mọc dại, người dân hái về để lấy hạt ăn, mắc ten ngày nay đã trở thành cây trồng mang lại giá trị kinh tế cho nhiều hộ dân vùng cao.
Cây mắc ten phù hợp với khí hậu mát mẻ, đất đồi cao, khả năng chịu hạn khá tốt nên được trồng nhiều tại các tỉnh Tây Bắc. Những năm gần đây, nhiều hộ dân đã chuyển đổi một phần diện tích nương đồi sang trồng mắc ten bởi loại cây này vừa giúp phủ xanh đất dốc vừa tạo nguồn thu ổn định.
Quả mắc ten có lớp vỏ màu xanh khi còn non, đến khi già chuyển dần sang màu nâu sẫm. Bên trong là lớp vỏ cứng bao bọc phần nhân màu trắng ngà. Muốn thưởng thức được hạt mắc ten, người ta phải tách bỏ lớp vỏ ngoài rồi tiếp tục dùng dụng cụ để nứt lớp vỏ cứng bên trong.
Điều khiến nhiều người yêu thích mắc ten nằm ở hương vị rất riêng. Nhân hạt có độ mềm vừa phải, béo bùi tự nhiên, thoảng vị ngọt dịu. Nhiều người ví hạt mắc ten giống hạt dẻ nhưng thực tế hương vị lại đậm đà và ngậy hơn. Khi rang chín, hạt tỏa mùi thơm hấp dẫn, ăn vào có cảm giác béo như bơ nhưng không ngấy.
Ở vùng cao, mắc ten được chế biến thành nhiều món ăn khác nhau. Cách đơn giản nhất là luộc hoặc rang rồi ăn trực tiếp như một món ăn vặt. Ngoài ra, người dân còn dùng hạt mắc ten để nấu cháo, làm sữa hạt, hầm gà, hầm xương hoặc xay nhuyễn làm nguyên liệu cho các loại bánh. Nhờ vị béo tự nhiên, hạt mắc ten giúp món ăn thêm đậm đà mà không cần sử dụng quá nhiều gia vị.
Theo người dân địa phương, mùa thu hoạch mắc ten thường kéo dài từ cuối tháng 7 đến hết tháng 8. Đây là khoảng thời gian quả chín rộ và cho chất lượng ngon nhất. Nếu để quá lâu sang tháng 9, nhiều quả bắt đầu nảy mầm, phần nhân giảm độ béo và không còn giữ được hương vị đặc trưng.
Tại Sơn La và Điện Biên, hiện nay nhiều gia đình sở hữu vài gốc mắc ten trên các sườn đồi. Cây thường được trồng xen với cây ăn quả khác để tận dụng diện tích đất. Sau khoảng 4-5 năm trồng, cây bắt đầu cho quả bói. Từ năm thứ 7 trở đi, năng suất tăng dần và có thể duy trì thu hoạch trong nhiều năm.
Một số hộ dân cho biết cây mắc ten không đòi hỏi chăm sóc quá cầu kỳ. Trong giai đoạn đầu, cây cần được làm cỏ, bón phân hữu cơ và đảm bảo độ ẩm. Khi cây trưởng thành, bộ rễ phát triển sâu nên khả năng thích nghi với điều kiện thời tiết khá tốt. Đây cũng là lý do nhiều vùng đồi dốc trước đây trồng ngô, sắn đã được chuyển sang phát triển mắc ten.
Không chỉ bán quả tươi, nhiều gia đình còn đầu tư máy sấy, máy tách vỏ để chế biến hạt mắc ten thành sản phẩm đóng gói. Nhờ đó, giá trị của sản phẩm được nâng lên đáng kể. Vào mùa thu hoạch, thương lái từ nhiều địa phương tìm đến tận vườn thu mua, giúp người dân thuận lợi trong khâu tiêu thụ.
Trên thị trường, mắc ten được bán dưới nhiều dạng khác nhau như quả tươi nguyên vỏ, hạt đã sấy khô hoặc nhân tách sẵn. Tùy chất lượng và cách chế biến, giá bán có thể dao động từ 50.000-100.000 đồng/kg. Những năm gần đây, lượng khách hàng các thành phố tăng lên đáng kể bởi nhu cầu sử dụng các loại hạt dinh dưỡng ngày càng cao.
