Nhắc đến những thức quà của núi rừng Tây Bắc, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến mắc khén, táo mèo hay măng rừng. Thế nhưng, còn có một loại quả dân dã mang hương vị ngọt thơm rất riêng, được người dân vùng cao mong đợi mỗi mùa, đó là na rừng.
Không phải loại na rừng thường được dùng để ngâm rượu hay làm dược liệu, na rừng Tây Bắc là loại quả ăn tươi, có phần thịt trắng mềm, chia thành nhiều múi giống na ta nhưng lại sở hữu chiếc cuống to, dày và hơi giống quả bình bát miền Tây. Chính hương vị ngọt đậm, mùi thơm nồng cùng vẻ ngoài độc đáo đã khiến loại quả này trở thành đặc sản được nhiều du khách tìm mua khi đến Lai Châu, Sơn La.
Na rừng phân bố nhiều ở các tỉnh miền núi phía Bắc, nhưng tập trung nhiều nhất tại Lai Châu và Sơn La. Cây thường mọc xen trên các sườn đồi, ven nương hoặc trong những cánh rừng tự nhiên. Mỗi khi vào mùa, người dân lại lên rừng hái na về ăn hoặc mang xuống chợ bán, tạo nên một nét đặc trưng của vùng cao.
Điểm gây ấn tượng đầu tiên của na rừng là màu sắc khác biệt. Không giống na ta với lớp vỏ xanh quen thuộc, na rừng Tây Bắc khi chín khoác lên mình màu tím hồng hoặc tím phớt rất đẹp mắt. Quả có mắt chìm nhưng phần cuống lại to, dày và khá giống cuống quả bình bát miền Tây. Chính vẻ ngoài độc đáo này khiến nhiều du khách lần đầu nhìn thấy đều tò mò muốn thưởng thức.
Bên trong là lớp thịt trắng ngà, mềm, chia thành nhiều múi giống na ta. Phần thịt dày, mọng nước, vị ngọt đậm và mùi rất thơm. Hạt có màu đen bóng, kích thước khá lớn nên khi ăn chỉ cần tách nhẹ là có thể thưởng thức từng múi. Chính vị ngọt, thơm mát khiến na rừng được nhiều người đánh giá là dễ ăn, không ngấy, đặc biệt ngon khi để mát rồi thưởng thức vào những ngày hè.
Na rừng chín sớm hơn na thông thường, mùa thu hoạch kéo dài từ khoảng tháng 2 đến tháng 4 dương lịch. Đây là thời điểm những quả na chuyển sang màu tím hồng đẹp mắt, thịt trắng mềm, thơm và đạt độ ngọt cao nhất. Người dân vùng núi thường tranh thủ vào rừng hoặc lên nương hái quả mang về thưởng thức, phần còn lại đem bán tại các chợ phiên. Do sản lượng không nhiều và chỉ có theo mùa nên na rừng được xem là một trong những thức quà đặc sản mà du khách khó có thể tìm thấy vào những thời điểm khác trong năm.
Những năm gần đây, khi du lịch Tây Bắc phát triển, na rừng cũng được nhiều du khách biết đến hơn. Tại các chợ phiên ở Lai Châu, Sơn La hoặc các điểm bán nông sản địa phương, loại quả này thường được bày bán theo rổ hoặc theo cân. Quả này còn được bán trên chợ mạng tại Hà Nội khiến người thành phố tò mò. Tùy thời điểm đầu mùa hay chính vụ, giá na rừng dao động khoảng 40.000-70.000 đồng/kg, có lúc cao hơn nếu sản lượng ít.
Cây na rừng chủ yếu có trong tự nhiên nhưng gần đây có một số hộ dân trồng ở nương rẫy hoặc những khu đất đồi gần nhà. Cây có khả năng sinh trưởng tự nhiên khá tốt, ít phải chăm sóc, thích nghi với điều kiện khí hậu mát mẻ và đất đồi của vùng Tây Bắc. Nhiều gia đình chỉ giữ lại những cây có sẵn hoặc trồng thêm vài cây quanh nương để đến mùa có quả hái ăn, phần dư mới mang bán. Chính cách canh tác đơn giản này đã giúp na rừng vẫn giữ được nét hoang dã và hương vị đặc trưng vốn có.
