Giữa những cánh rừng xanh ngút ngàn ở vùng núi miền Trung, đặc biệt là xã Ba Tơ nằm ở phía tây nam tỉnh Quảng Ngãi, có một loại quả nhỏ bé nhưng lại mang hương thơm đặc trưng khiến nhiều người nhớ mãi, đó là trái sả rừng.
Sả rừng là loại cây thân gỗ nhỏ, cành mảnh, thường mọc tự nhiên ở các bìa rừng, sườn đồi và những khu vực có khí hậu mát mẻ. Cây phân bố khá nhiều tại các khu vực miền núi thuộc dãy Trường Sơn, trong đó Ba Tơ được xem là vùng có nguồn sả rừng dồi dào.
Quả sả rừng có kích thước nhỏ, tròn, nhìn khá giống hạt tiêu. Khi còn non, quả có màu xanh đậm, đến lúc chín chuyển dần sang màu vàng. Mỗi năm cây chỉ cho thu hoạch một vụ, kéo dài từ khoảng tháng 4 đến hết tháng 7.
Loại quả rừng mà còn là gia vị không thể thiếu trong nhiều món ăn truyền thống. Khi vò nhẹ hoặc giã nát, quả tỏa ra mùi thơm rất gần với cây sả nhưng đậm hơn, cay nồng hơn và lưu hương lâu hơn. Chính hương vị đặc biệt ấy đã khiến sả rừng trở thành "linh hồn" của nhiều món ăn vùng cao.
Người dân thường dùng sả rừng để kho cá, kho thịt, ướp thịt nướng, làm muối chấm hoặc chế biến các món hấp. Một trong những món ăn nổi tiếng là ốc đá hấp sả rừng. Khi hấp cùng ốc, hương thơm từ quả sả thấm vào từng con ốc, tạo nên mùi vị hấp dẫn khó lẫn với bất kỳ loại gia vị nào khác. Ngoài ra, thịt trâu xào sả rừng hay thịt nướng tẩm sả rừng cũng là những món ăn được nhiều thực khách yêu thích. Vị cay thơm đặc trưng của quả giúp món ăn đậm đà hơn, đồng thời để lại dư vị kéo dài nơi đầu lưỡi.
Không chỉ dùng tươi, sả rừng còn được phơi khô hoặc ngâm với ớt xiêm để làm gia vị dự trữ. Những hũ sả rừng ngâm ớt hiện được nhiều cơ sở sản xuất đặc sản địa phương chế biến và bán ra thị trường. Đây cũng là cách giúp kéo dài thời gian sử dụng của loại quả vốn chỉ xuất hiện theo mùa.
Những năm gần đây, giá trị kinh tế của sả rừng ngày càng được chú ý. Vào mùa thu hoạch, người dân tranh thủ vào rừng tìm hái để bán cho thương lái hoặc các cơ sở chế biến đặc sản. Giá sả rừng tươi thường dao động từ 100.000 – 150.000 đồng/kg, trong khi loại phơi khô có thể đạt từ 200.000 – 300.000 đồng/kg.
Từ một loại cây mọc hoang, sả rừng hiện được nhiều người quan tâm nghiên cứu để đưa vào trồng. Loài cây này được đánh giá khá dễ nhân giống bằng hạt hoặc giâm cành. Cây ưa sáng, chịu hạn tốt và không đòi hỏi chăm sóc quá cầu kỳ. Những vùng đất đồi dốc, đất pha sỏi hoặc đất rừng thoát nước tốt đều phù hợp cho cây sinh trưởng. Đặc biệt, khí hậu mát mẻ của khu vực trung du và miền núi là điều kiện lý tưởng để cây phát triển.
Sau khi trồng, cây có khả năng thích nghi tốt với môi trường tự nhiên, ít sâu bệnh và không cần sử dụng nhiều phân bón hóa học. Đây là ưu điểm lớn trong bối cảnh nhu cầu về các loại gia vị tự nhiên, an toàn ngày càng tăng.
Bên cạnh giá trị ẩm thực, theo kinh nghiệm dân gian của đồng bào vùng cao, sả rừng còn được sử dụng như một loại thảo dược giúp làm ấm cơ thể, hỗ trợ giải cảm và kích thích tiêu hóa.
