Quả thanh mai vốn mọc hoang dại ở những cánh rừng miền Bắc nay trở thành đặc sản nổi tiếng được ưa chuộng ở thành phố. Bên cạnh những cây mọc tự nhiên, nhiều nhà vườn đã đưa giống thanh mai mới có quả to, sai trái về trồng trong vườn, thậm chí tạo dáng làm cây cảnh. Đến mùa, cây đỏ rực những chùm quả chua ngọt bắt mắt, vừa mang giá trị thẩm mỹ, vừa cho thu hoạch với giá bán hấp dẫn.
Giữa vô vàn loại trái cây mùa hè, thanh mai (còn gọi là dâu rừng, dâu rượu) vẫn giữ được sức hút rất riêng nhờ hương vị chua ngọt đặc trưng và vẻ ngoài độc đáo. Những quả nhỏ tròn, phủ kín các hạt li ti trên bề mặt, khi chín chuyển sang màu đỏ thẫm hoặc đỏ tím, trông như những viên ngọc nhỏ nổi bật giữa tán lá xanh.
Thanh mai thuộc họ Myricaceae, phân bố tự nhiên ở nhiều nước châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Nepal, Lào và Việt Nam. Ở nước ta, cây mọc nhiều tại các tỉnh miền núi như Quảng Ninh, Lạng Sơn, Lào Cai, Phú Thọ,..., thích nghi tốt với điều kiện khí hậu mát mẻ, đất đồi thoát nước.
Trước đây, thanh mai chủ yếu mọc hoang trong rừng. Mỗi độ tháng 4 đến tháng 6, người dân lại vào rừng hái quả về ăn tươi hoặc ngâm đường, ngâm rượu. Quả không bảo quản được lâu nên ít khi xuất hiện ở các chợ miền xuôi.
Những năm gần đây, khi nhu cầu tiêu dùng tăng cao, nhiều nhà vườn đã đưa các giống thanh mai tuyển chọn vào sản xuất. Điểm nổi bật của giống mới là quả lớn hơn đáng kể, đường kính có thể đạt 2,5-3 cm, gần gấp đôi thanh mai rừng, phần thịt dày, mọng nước, vị chua dịu hơn và ngọt thanh khi chín. Cây cũng cho năng suất ổn định, dễ chăm sóc hơn nên nhanh chóng được nhiều người lựa chọn.
Không chỉ hướng đến mục đích lấy quả, thanh mai còn trở thành cây cảnh được nhiều người yêu thích. Cây có thân gỗ nhỏ, tán tròn tự nhiên, lá xanh quanh năm. Đặc biệt, vào mùa quả chín, từng chùm thanh mai đỏ rực phủ kín cành tạo nên khung cảnh rất đẹp mắt. Vì vậy, nhiều gia đình trồng cây trong sân vườn, biệt thự hoặc khu nghỉ dưỡng để vừa tạo bóng mát, vừa có trái sạch thưởng thức.
Một số nhà vườn còn tạo dáng bonsai cho thanh mai. Những gốc cây nhiều năm tuổi, thân xù xì, tán cân đối, khi kết hợp với những chùm quả đỏ nổi bật mang giá trị thẩm mỹ cao, được nhiều khách hàng săn tìm.
Theo những người trồng thanh mai, cây khá dễ thích nghi nếu được trồng ở nơi có khí hậu mát, nhiều ánh sáng và đất tơi xốp, thoát nước tốt. Cây có thể nhân giống bằng hạt, chiết hoặc ghép, trong đó cây ghép thường cho quả sớm và giữ được đặc tính của giống.
Sau khoảng 3-4 năm chăm sóc, cây bắt đầu cho thu hoạch. Mỗi năm chỉ có một vụ quả kéo dài từ cuối tháng 4 đến khoảng tháng 6. Khi chín, quả chuyển sang màu đỏ sẫm, mềm vừa phải và có mùi thơm đặc trưng. Nếu thu hái đúng thời điểm, quả sẽ đạt độ ngọt và mọng nước cao nhất.
Ngoài ăn tươi, thanh mai còn được chế biến thành nhiều sản phẩm hấp dẫn như siro, nước ép, mứt, ô mai, ngâm đường hoặc ngâm rượu. Đặc biệt, siro thanh mai là thức uống được nhiều người yêu thích trong mùa hè nhờ vị chua ngọt thanh mát, giúp giải khát hiệu quả.
Vào chính vụ, thanh mai tươi được bán phổ biến với giá khoảng 150.000-200.000 đồng/kg, tùy chất lượng và nguồn gốc. Các sản phẩm chế biến như siro, ô mai, thanh mai ngâm đường cũng được nhiều người tìm mua.
