Ở miền Tây, chùm bát từng là loại quả dân dã mọc ven sông, bờ ao, chẳng mấy ai nghĩ đến chuyện mua bán. Thế nhưng vài năm gần đây, thứ quả gắn với tuổi thơ của nhiều người dân Nam Bộ lại xuất hiện trên chợ mạng, có nơi bán khoảng 65.000 đồng/kg nhờ hương vị đặc trưng và sự tò mò của khách thành phố.
Cây chùm bát thuộc họ Na, là loài thân gỗ nhỏ, thường cao khoảng 5-7m. Cây thích hợp với những khu vực ẩm ướt nên thường mọc tự nhiên ở ven sông, mé kênh, bờ ao hoặc những vùng đất thấp. Cành non có lông, khi già trở nên trơn nhẵn; lá thuôn dài, hình mác, mọc so le, mặt dưới có lớp lông tơ.
Hoa chùm bát thường mọc ở kẽ lá, từng cụm nhỏ, sau đó phát triển thành những trái có hình dáng khá đặc biệt. Quả non có màu xanh, khi già chuyển dần sang vàng, có thể xen sắc đỏ hoặc cam nhạt. Quả có hình gần giống trái tim, phần thịt màu trắng hoặc hơi ngà vàng, bên trong là nhiều lớp hạt xếp chen nhau, gợi liên tưởng đến quả na.
Điểm khiến chùm bát được nhớ lâu nhất lại nằm ở mùi thơm và vị quả khi chín. Lúc này, lớp vỏ mềm dần, tỏa mùi thơm dịu nhưng rất đặc trưng. Bổ hoặc xé nhẹ lớp vỏ, phần cơm quả mềm mịn, mọng nước, có vị ngọt xen chua thanh và một chút chát nhẹ ở hậu vị. Hạt chùm bát màu đen, khá cứng, nằm lẫn trong phần thịt nên khi ăn cần bỏ hạt.
Với người miền Tây, chùm bát chín cây từng là món quà vặt chẳng cần cầu kỳ. Trái vừa chín tới được hái xuống, bóc vỏ, bỏ hạt rồi ăn trực tiếp. Phần thịt mềm, thơm, vị chua ngọt tự nhiên khiến loại quả này có nét hấp dẫn riêng, nhất là trong những ngày nắng nóng.
Một cách ăn phổ biến khác là ướp lạnh chùm bát với đường. Quả được bổ đôi, lấy phần thịt cho vào bát, bỏ hạt rồi rắc thêm một chút đường, để lạnh hoặc ăn cùng đá đập nhỏ. Vị ngọt của đường hòa với vị chua thanh, mùi thơm đặc trưng của chùm bát tạo thành món ăn vặt mát lạnh, gợi nhớ hương vị quê nhà.
Người thích vị béo có thể dầm chùm bát với sữa tươi hoặc sữa đặc. Phần cơm quả mềm nên dễ hòa quyện với sữa, tạo thành món ăn có vị ngọt, béo và thơm. Một số nơi còn dùng chùm bát chín để chế biến món canh chua, tận dụng vị chua thanh tự nhiên của quả để tạo vị cho nước canh.
Chùm bát không phải loại quả có thể hái lúc chín hoàn toàn. Người trồng thường phải canh thời điểm quả vừa già, bắt đầu chớm chuyển từ xanh sang màu cam hoặc vàng rồi thu hoạch. Nếu để quả chín hẳn trên cây, phần thịt sẽ rất mềm, quả dễ tự rụng xuống đất và bị dập nát, gần như không còn giá trị bán.
Theo mùa sinh trưởng tự nhiên, chùm bát thường ra hoa vào khoảng tháng 5-6 và bắt đầu đậu quả từ tháng 7-8. Quả phát triển dần trên cây, đến khi lớp vỏ chuyển màu là có thể thu hái. Việc thu hoạch đúng thời điểm không chỉ giúp quả giữ được hình dáng mà còn thuận tiện cho việc vận chuyển và bảo quản.
Cây chùm bát tương đối dễ sống, đặc biệt phù hợp với những khu vực có độ ẩm cao. Trước đây, phần lớn cây mọc tự nhiên mà không cần chăm sóc nhiều. Hiện nay, một số nhà vườn bắt đầu giữ lại và trồng chùm bát để lấy quả bán, nhất là khi nhu cầu tìm mua các loại trái cây dân dã, gắn với ký ức quê nhà tăng lên.
Trên chợ mạng, chùm bát hiện được rao bán với giá khoảng 65.000 đồng/kg, cao hơn nhiều so với giá trị mà loại quả này từng được nhìn nhận ở vùng quê. Người mua chủ yếu là những người từng biết và yêu thích hương vị chùm bát, hoặc khách thành phố muốn thử những loại trái cây miền quê ít xuất hiện tại các siêu thị.
