Mỗi khi bước vào mùa mưa ở vùng núi phía Bắc, những cây quả đen bắt đầu cho quả chín. Từ một loại quả trước đây chủ yếu được người dân miền núi hái trong rừng về luộc hoặc rang ăn, quả đen ngày càng được nhiều người ở thành phố tìm mua.
Quả đen được tìm thấy và sử dụng phổ biến ở một số tỉnh vùng Tây Bắc, trong đó Điện Biên là một trong những nơi có nguồn quả đen được biết đến nhiều trên thị trường đặc sản vùng cao. Cây thích nghi với điều kiện khí hậu mát, đất đồi và có khả năng chịu khô hạn tương đối tốt nên ngoài mọc tự nhiên, quả đen cũng được người dân đưa về trồng trên nương, đồi.
Không có hình thức bắt mắt như những loại trái cây thông thường, quả đen khi còn non có lớp vỏ xanh, về già chuyển sang màu sẫm. Bên trong lớp vỏ ngoài là phần vỏ cứng màu đen để bảo vệ nhân. Đây cũng là điểm khiến việc thưởng thức loại hạt này mất nhiều công sức hơn so với các loại hạt thông thường.
Sau khi thu hái, người ta thường bóc lớp vỏ xanh bên ngoài rồi mới xử lý đến lớp vỏ cứng bên trong. Phần vỏ này khá chắc, thường phải dùng dụng cụ hoặc búa nhỏ đập nhẹ để tách. Nếu đập quá mạnh, phần nhân bên trong dễ bị vỡ, vì vậy người có kinh nghiệm thường dựng hạt lên rồi tác động vừa đủ vào hai bên vỏ.
Bù lại công đoạn sơ chế khá mất thời gian, nhân quả đen được nhiều người yêu thích nhờ vị béo bùi đặc trưng. Hạt có độ mềm, thơm, vị ngọt dịu và càng nhai càng cảm nhận rõ độ ngậy. Khi rang chín, mùi thơm của nhân nổi bật hơn, phần ruột béo như bơ nhưng không quá ngấy. Với những người lần đầu thưởng thức, hương vị này có thể gợi liên tưởng đến hạt dẻ nhưng đậm và béo hơn.
Quả đen có thể ăn theo nhiều cách. Cách đơn giản nhất là luộc hoặc rang chín rồi dùng trực tiếp. Phần nhân sau khi tách vỏ cũng có thể cho vào nồi nấu canh xương, canh sườn, hầm gà hoặc nấu cháo. Vị béo tự nhiên của hạt hòa vào nước dùng tạo cảm giác thơm, ngọt và đậm đà hơn.
Một số gia đình còn xay nhân để làm sữa hạt hoặc sử dụng trong các món bánh. Nếu mua số lượng nhiều, người dùng có thể tách vỏ, chia thành từng phần nhỏ rồi bảo quản trong ngăn mát hoặc cấp đông để dùng dần. Cách này phù hợp với quả đen tươi bởi mùa thu hoạch tương đối ngắn.
Thông thường, quả đen bắt đầu vào vụ từ khoảng tháng 7 và kéo dài đến tháng 8. Đây là thời điểm quả chín rộ, nhân đạt độ béo và thơm đặc trưng. Khi để quá vụ, một số quả có thể bắt đầu nảy mầm, khiến chất lượng nhân thay đổi, độ béo giảm nên không còn ngon như lúc đầu.
Chính vì mùa thu hoạch ngắn nên quả đen thường xuất hiện khá rộ trên các kênh bán đặc sản vùng cao trong một khoảng thời gian nhất định. Loại còn nguyên lớp vỏ xanh thường có giá khoảng 50.000-80.000 đồng/kg. Loại đã bóc lớp vỏ ngoài, chỉ còn lớp vỏ cứng bên trong có thể lên khoảng 70.000-100.000 đồng/kg. Trong khi đó, loại đã tách hoàn toàn vỏ, lấy sẵn phần nhân thường có giá cao hơn, có thời điểm khoảng 120.000 đồng/kg.
Không chỉ được khai thác từ rừng, quả đen hiện còn được một số hộ dân chủ động trồng. Tại Sơn La, Điện Biên và một số khu vực có điều kiện khí hậu tương đồng, cây được trồng trên đất đồi, có thể kết hợp với những loại cây khác để tận dụng diện tích. Cây tương đối phù hợp với vùng đất cao, thoát nước tốt và không cần chăm sóc quá phức tạp khi đã phát triển ổn định.
Một số hộ bắt đầu thu được quả bói sau khoảng 4-5 năm, trong khi cây trưởng thành cho sản lượng ổn định hơn từ những năm tiếp theo.
Quả đen cũng được bán dưới dạng cây giống dành cho những người muốn trồng tại vườn nhà hoặc phát triển thành vùng nguyên liệu.
