Mỗi độ cuối thu, đầu đông, khi những đồi cọ ở Phú Thọ phủ một màu xanh thẫm và những chùm quả bắt đầu chuyển sang màu đen bóng, người dân lại bước vào mùa thu hoạch loại quả từng gắn với tuổi thơ của bao thế hệ. Có thời, cọ chín rụng đầy gốc chẳng mấy ai nhặt, nhưng nay lại trở thành đặc sản được người thành phố săn tìm với giá lên tới 150.000 đồng/kg.
Khoảng tháng 10 đến tháng 11 âm lịch hằng năm là mùa quả cọ chín rộ. Đây cũng là thời điểm những đồi cọ đặc trưng của vùng trung du Phú Thọ trở nên nhộn nhịp hơn bao giờ hết. Trên những cây cọ cao vút, từng buồng quả sai lúc lỉu chuyển từ màu xanh sang đen thẫm, báo hiệu vụ thu hoạch bắt đầu.
Quả cọ có kích thước chỉ bằng ngón tay cái, hình bầu dục, vỏ ngoài màu xanh đen hoặc nâu sẫm khi chín. Điều đặc biệt là loại quả này không thể ăn ngay sau khi hái bởi vị chát khá rõ. Muốn thưởng thức đúng hương vị, người dân phải thực hiện công đoạn "ỏm" – một bí quyết truyền thống đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Để ỏm cọ ngon, quả sau khi hái được rửa sạch rồi xóc cùng những mảnh cật nứa già để bong lớp vỏ mỏng bên ngoài. Nước được đun đến khoảng 80–85 độ C, khi xuất hiện những bọt khí li ti quanh mép nồi thì tắt bếp, cho cọ vào và đậy kín khoảng 15–20 phút. Khi chín, phần cùi chuyển sang màu vàng nâu óng ả, mềm dẻo, thơm béo và có vị bùi rất đặc trưng.
Người sành ăn thường tìm mua cọ nếp, bởi loại này có phần cùi dày, nhiều dầu, mềm và thơm hơn cọ tẻ. Khi ỏm xong, chỉ cần chấm với chút nước mắm, muối vừng, muối lạc hoặc tương ớt là đã trở thành món ăn dân dã nhưng khó quên.
Không chỉ ăn trực tiếp, quả cọ còn được chế biến thành nhiều món mang đậm hương vị quê như cọ kho cá, cọ kho thịt, đồ xôi hay cọ muối. Với món cọ muối, người ta tách lấy phần cùi sau khi ỏm, trộn cùng muối hạt rồi ủ trong chum khoảng vài ngày. Thành phẩm có vị mặn nhẹ, béo ngậy và thơm đặc trưng, thường được dùng ăn kèm cơm nóng.
Ít ai biết rằng, trước đây quả cọ từng được xem là "thức quà của người nghèo". Những năm khó khăn, đây là nguồn thực phẩm giúp nhiều gia đình vượt qua những ngày thiếu thốn. Có thời điểm, cọ chín rụng đen kín gốc, ăn không xuể, người dân chỉ mang cho hàng xóm hoặc để mặc rụng dưới tán cây.
Chị Mai (ở hú Thọ), cho biết trước kia gia đình có cả đồi cọ, quả chín rụng đầy gốc nhưng rất ít người quan tâm. Vài năm gần đây, thương lái tìm đến tận nơi thu mua những cây cọ nếp ngon với giá khoảng 40.000 đồng/kg ngay tại vườn. Sau khi vận chuyển và sơ chế, cọ được bán tại các thành phố với giá từ 70.000–150.000 đồng/kg tùy thời điểm.
Một cây cọ trưởng thành có thể cho từ 20–40kg quả, thậm chí nhiều hơn nếu được chăm sóc tốt. Những cây sai quả nhất có 3–4 buồng, mỗi buồng nặng từ 10–20kg. Tuy nhiên, trong cả đồi hàng trăm cây chỉ có vài cây cọ nếp thật sự ngon nên giá trị cũng cao hơn nhiều.
Cây cọ là loài cây đặc trưng của vùng trung du Bắc Bộ, phát triển tốt trên đất đồi thoát nước, khí hậu nóng ẩm và lượng mưa dồi dào. Phú Thọ được xem là "thủ phủ" của cây cọ với hàng nghìn héc-ta phân bố ở nhiều xã.
Cọ thường được nhân giống bằng hạt. Sau khi gieo khoảng 1–2 năm mới đem trồng ngoài đồi. Cây sinh trưởng chậm nhưng rất bền, có thể sống hàng chục năm, thậm chí trên 50 năm. Sau khoảng 7–10 năm, cây bắt đầu cho quả và càng lớn tuổi càng sai quả.
Ngoài giá trị từ quả, lá cọ từ lâu còn được dùng để lợp mái nhà, làm nón, quạt, túi xách và nhiều sản phẩm thủ công truyền thống. Ngày nay, những đồi cọ xanh bạt ngàn không chỉ mang lại nguồn thu từ quả mà còn trở thành biểu tượng cảnh quan của Phú Thọ, thu hút nhiều du khách đến tham quan, chụp ảnh mỗi khi mùa cọ chín về.
