Chuyên trang Medical News Today của Mỹ đánh giá chanh là một trong những loại quả thuộc nhóm tốt nhất thế giới. Ở Việt Nam, chanh có nhiều loại, nổi bật hơn cả phải kể tới giống chanh đào rừng được trồng nhiều ở tỉnh Sơn La.
Giữa vô số loại quả đặc sản của núi rừng Tây Bắc, chanh đào rừng là cái tên khiến nhiều người tò mò bởi sắc hồng lạ mắt và hương thơm đặc trưng. Loại quả này không chỉ được dùng làm gia vị mà còn được người dân địa phương xem như "món quà của mùa thu", mỗi năm chỉ thu hoạch trong thời gian ngắn.
Chanh đào rừng phân bố chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc, nhiều nhất là ở Sơn La. Trước đây, cây thường mọc tự nhiên ven rừng, trên các sườn đồi hoặc xen lẫn trong những khu nương rẫy của người dân. Do không được trồng tập trung với quy mô lớn nên sản lượng chanh đào rừng khá hạn chế, khiến loại quả này càng trở nên đặc biệt mỗi khi vào mùa thu hoạch.
Khác với những giống chanh phổ biến được bày bán quanh năm, chanh đào rừng chỉ cho quả theo mùa. Khoảng từ tháng 8 đến tháng 10 hàng năm, khi những cơn gió đầu thu bắt đầu xuất hiện cũng là lúc cây chanh đào bước vào vụ chín rộ. Trên các triền đồi vùng cao, những quả chanh chuyển dần từ màu xanh sang sắc vàng pha hồng rồi đỏ hồng bắt mắt, báo hiệu mùa thu hoạch đã đến.
Tên gọi "chanh đào" xuất phát từ màu sắc đặc trưng của quả. Khi bổ đôi, phần ruột bên trong thường có màu hồng nhạt hoặc ánh đỏ thay vì màu vàng nhạt như chanh thông thường. Lớp vỏ cũng dày hơn, chứa nhiều tinh dầu và tỏa mùi thơm nồng rất dễ nhận biết. Chính lượng tinh dầu phong phú này đã tạo nên hương vị riêng cho chanh đào rừng, giúp nó được nhiều người ưa chuộng.
Những người từng thưởng thức chanh đào rừng thường nhận xét rằng vị chua của loại quả này không quá gắt mà dịu nhẹ, có hậu thơm kéo dài. Khi dùng làm gia vị cho các món nướng, món hấp hoặc pha nước uống, chanh đào tạo cảm giác thanh mát và dễ chịu hơn. Đây cũng là lý do nhiều người sẵn sàng tìm mua dù giá bán thường cao hơn các loại chanh phổ thông trên thị trường.
Mùa chanh đào rừng cũng là thời điểm nhộn nhịp đối với nhiều hộ dân vùng cao. Từ sáng sớm, người dân mang những giỏ chanh vừa hái xuống chợ phiên hoặc thu gom cho các thương lái. Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của thương mại điện tử và mạng xã hội, chanh đào rừng không chỉ được tiêu thụ tại địa phương mà còn được vận chuyển tới Hà Nội, TP.HCM và nhiều tỉnh thành khác.
Tùy từng thời điểm và chất lượng quả, giá chanh đào rừng thường dao động từ 50.000 đến hơn 80.000 đồng mỗi kg. Vào đầu mùa hoặc những năm sản lượng thấp, giá có thể tăng cao hơn. Dù vậy, nhu cầu của thị trường vẫn khá ổn định bởi nhiều người có thói quen mua số lượng lớn để ngâm mật ong hoặc đường phèn dùng dần trong năm.
Không chỉ khai thác từ tự nhiên, nhiều hộ dân ở Sơn La hiện đã chủ động đưa giống chanh đào về trồng trên các nương đồi. So với nhiều loại cây ăn quả khác, chanh đào được đánh giá khá dễ thích nghi với điều kiện khí hậu vùng núi. Cây có khả năng chịu hạn tương đối tốt, ít sâu bệnh và không đòi hỏi quá nhiều công chăm sóc.
Sau khoảng một đến hai năm trồng, cây bắt đầu cho bói quả. Khi bước vào giai đoạn trưởng thành, mỗi cây có thể cho thu hoạch hàng chục kilogram quả mỗi vụ. Nhờ giá bán tương đối ổn định, chanh đào đang trở thành một trong những loại cây được nhiều hộ dân lựa chọn để đa dạng hóa nguồn thu nhập bên cạnh ngô, sắn hay các loại cây ăn quả truyền thống.
Trong dân gian, loại quả này thường được sử dụng để pha nước giải khát, làm gia vị cho món ăn hoặc ngâm cùng mật ong. Nhiều gia đình còn tận dụng phần lá và vỏ chanh để đun nước xông khi thời tiết chuyển mùa.
