Quả lê xếp thứ 15 trong danh sách 20 trái cây tốt nhất cho sức khỏe do một trang web ẩm thực nổi tiếng của Anh bình chọn. Nổi bật là quả lê rừng hay còn gọi là mắc cọp, một đặc sản đặc sắc của vùng cao Sìn Hồ (Lai Châu).
Mắc cọp phân bố chủ yếu ở các tỉnh vùng núi cao Tây Bắc, trong đó, huyện Sìn Hồ (Lai Châu) được xem là một trong những vùng có nhiều cây mắc cọp nhất. Cây thích hợp với khí hậu mát mẻ quanh năm, sinh trưởng tốt ở độ cao trên 1.000 m so với mực nước biển, nơi có nền nhiệt thấp và đất đồi tơi xốp.
Thuộc họ hoa hồng (Rosaceae), mắc cọp là cây thân gỗ lâu năm, có khả năng chịu rét khá tốt. Khi trưởng thành, cây có tán rộng, bộ rễ khỏe và ít phải chăm sóc. Mỗi năm cây ra hoa vào khoảng tháng 3-4, sau đó đậu quả và phát triển trong suốt mùa hè. Đến khoảng tháng 8-10, tùy từng vùng và điều kiện thời tiết, quả bắt đầu chín rộ, báo hiệu mùa thu hoạch.
Quả mắc cọp có kích thước nhỏ hơn nhiều giống lê nhập khẩu. Hình dáng thường tròn hoặc hơi dẹt, lớp vỏ khá dày, bề mặt nhám và có nhiều đốm nâu li ti. Khi còn xanh, quả có màu xanh nhạt, vị chua và hơi chát. Càng về cuối vụ, vỏ chuyển sang màu vàng nâu hoặc nâu đỏ, phần thịt bên trong trắng ngà, giòn, mọng nước và có vị ngọt thanh xen chút chua nhẹ rất dễ ăn.
Người dân vùng cao thường chia mắc cọp thành hai nhóm phổ biến là mắc cọp xanh và mắc cọp nâu. Mắc cọp xanh có hình thuôn giống quả lê, hương thơm dịu, vị chua nhiều hơn nên thích hợp để chấm muối ớt hoặc làm nộm. Trong khi đó, mắc cọp nâu có quả tròn hơn, khi chín ngọt đậm, ít chát và được nhiều người lựa chọn để ăn tươi.
Điểm tạo nên sức hấp dẫn của mắc cọp là hương vị tự nhiên, không quá ngọt gắt mà thanh mát, nhiều nước. Khi được làm lạnh trước khi thưởng thức, phần thịt quả trở nên giòn hơn, mang lại cảm giác sảng khoái trong những ngày nắng nóng. Ngoài ăn trực tiếp, nhiều người còn dùng mắc cọp để ép nước, ngâm đường, làm siro hoặc kết hợp cùng các loại gia vị như muối ớt, mắc khén tạo nên món ăn vặt đậm chất vùng cao.
Không chỉ được yêu thích nhờ hương vị, mắc cọp còn cung cấp nhiều chất xơ, vitamin C và các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên. Đây là những dưỡng chất có lợi cho hệ tiêu hóa, góp phần tăng sức đề kháng và hỗ trợ bổ sung nước cho cơ thể. Vì vậy, loại quả này ngày càng được người tiêu dùng ở các thành phố tìm mua mỗi khi vào mùa.
Nếu như trước đây người dân chủ yếu vào rừng hái quả tự nhiên thì hiện nay nhiều địa phương đã phát triển các vườn mắc cọp tập trung. Nhận thấy giá trị kinh tế ngày càng tăng, nhiều hộ đã giữ lại những cây đầu dòng cho năng suất cao để nhân giống, đồng thời trồng mới trên nương đồi hoặc xen canh cùng các loại cây ăn quả khác.
Theo kinh nghiệm của người trồng, mắc cọp không phải là cây quá khó chăm sóc. Cây phù hợp với vùng đất thoát nước tốt, khí hậu mát và lượng mưa tương đối ổn định. Sau khi trồng khoảng 3-5 năm, cây bắt đầu cho thu hoạch và có thể khai thác liên tục trong nhiều năm. Mỗi mùa, cây trưởng thành có khả năng cho hàng chục kilogram quả, giúp người dân có thêm nguồn thu đáng kể.
Hiện nay, tại Lai Châu, mắc cọp được quy hoạch thành vùng trồng gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Mùa quả chín, nhiều du khách tìm đến các bản làng để trải nghiệm hái quả ngay tại vườn, thưởng thức đặc sản địa phương và khám phá cảnh quan núi rừng. Mô hình này không chỉ nâng cao giá trị nông sản mà còn mở ra thêm nguồn thu từ dịch vụ du lịch cho người dân.
Trên thị trường, mắc cọp được bán rộng rãi tại các chợ truyền thống, cửa hàng nông sản và các sàn thương mại điện tử. Tùy theo nguồn gốc là quả rừng hay quả trồng, kích cỡ và thời điểm thu hoạch, giá bán thường dao động khoảng 25.000-40.000 đồng/kg. Đầu vụ, lượng hàng chưa nhiều nên giá thường cao hơn, còn vào chính vụ nguồn cung dồi dào khiến giá ổn định và dễ tiếp cận.
Để chọn được mắc cọp ngon, người mua nên ưu tiên những quả cầm chắc tay, vỏ căng, màu vàng nâu đồng đều, cuống còn tươi và không có dấu hiệu dập nát. Sau khi mua về có thể bảo quản trong ngăn mát tủ lạnh để giữ độ giòn và hương vị trong vài ngày.
