Chuyên trang Medical News Today của Mỹ đánh giá chanh là một trong những loại quả thuộc nhóm tốt nhất thế giới. Ở Việt Nam, chanh có nhiều loại, nổi bật hơn cả phải kể tới giống chanh đào rừng được trồng nhiều ở tỉnh Sơn La.
Khoảng tháng 9 hàng năm, khi tiết trời bắt đầu se lạnh cũng là thời điểm trái chanh đào rừng ở Sơn La vào mùa. Trên chợ mạng, loại quả này thường được rao bán với giá khoảng 55.000–75.000 đồng/kg và nhanh chóng được nhiều khách ở thành phố đặt mua.
Chanh đào rừng chủ yếu có ở các tỉnh miền núi Tây Bắc, nhiều nhất là ở Sơn La. Cây thường mọc tự nhiên trong rừng hoặc được người dân trồng rải rác trên các triền đồi cao. So với chanh đào trồng trong vườn, chanh đào rừng có sản lượng ít hơn và thời vụ khá ngắn, thường chỉ kéo dài khoảng một đến hai tháng trong năm. Vì vậy, cứ đến mùa thu hoạch là loại quả đặc sản này lại được nhiều người săn tìm.
Chanh đào rừng có hình dáng không quá khác biệt so với chanh đào thông thường nhưng vẫn mang những nét riêng dễ nhận biết. Quả thường có kích thước vừa phải, lớp vỏ hơi sần và khi chín chuyển sang màu hồng đỏ khá bắt mắt. Phần ruột bên trong cũng có sắc hồng nhạt, mọng nước và tỏa mùi thơm đặc trưng. Nhờ sinh trưởng trong điều kiện khí hậu mát mẻ và thổ nhưỡng của vùng núi cao, chanh đào rừng thường có hương thơm đậm và vị chua thanh hơn.
Thông thường, mỗi kg chanh đào rừng có khoảng 12-20 quả. Khi chọn chanh để ngâm, người có kinh nghiệm thường ưu tiên những quả vừa phải, vỏ dày và cầm chắc tay. Phần vỏ và hạt chứa nhiều tinh dầu, được cho là yếu tố tạo nên mùi thơm cũng như công dụng của chanh đào khi dùng làm bài thuốc dân gian. Những quả nhiều nước hơn lại thích hợp để vắt lấy nước uống hoặc dùng làm gia vị trong chế biến món ăn.
Vài năm gần đây, khi nhiều người ở thành phố biết đến và tìm mua, một số hộ đã bắt đầu trồng thêm chanh đào trên các triền đồi để bán. Cây chanh đào khá dễ chăm sóc, ít sâu bệnh và có thể cho nhiều quả nếu trồng đúng điều kiện. So với nhiều loại cây ăn quả khác, chanh đào không quá khó chăm sóc, ít sâu bệnh và không đòi hỏi nhiều công chăm bón. Sau khi trồng khoảng 1 năm, cây bắt đầu cho bói quả. Từ năm thứ 2 trở đi, cây có thể cho sản lượng ổn định hơn. Mỗi năm cây ra hoa vào khoảng cuối mùa xuân hoặc đầu mùa hè, sau đó kết trái.
Khi quả chuyển sang màu hồng đỏ và tỏa mùi thơm đặc trưng là có thể thu hái. Trung bình một cây trưởng thành có thể cho vài chục kg quả mỗi vụ, tùy theo điều kiện chăm sóc và độ tuổi của cây.
Ngoài giá trị làm thực phẩm, chanh đào rừng còn được nhiều người nhắc đến như một vị thuốc dân gian quen thuộc. Trong quả chanh có nhiều vitamin như A, B1, B2 và đặc biệt là vitamin C, giúp hỗ trợ tăng sức đề kháng cho cơ thể. Phần vỏ và lá cũng chứa nhiều tinh dầu, thường được người dân sử dụng để nấu nước xông giải cảm khi bị cảm lạnh hoặc cảm cúm.
Ở các thành phố lớn, chanh đào rừng thường được mua về để ngâm với mật ong hoặc đường phèn. Hỗn hợp này được nhiều gia đình sử dụng như một loại siro tự nhiên giúp làm dịu cổ họng, giảm ho khi thời tiết thay đổi. Ngoài ra, nước chanh đào pha với mật ong và nước ấm cũng là thức uống được nhiều người ưa chuộng vì vừa dễ uống vừa có mùi thơm dịu.
