Trong danh sách "20 loại trái cây tốt nhất" được chuyên trang ẩm thực nổi tiếng của Anh công bố dựa trên hàm lượng dinh dưỡng và lợi ích sức khỏe mà chúng mang lại, cà chua xếp ở vị trí thứ 19. Loại quả này vô cùng quen thuộc ở nước ta, nổi bật nhất là giống cà chua múi - một đặc sản nổi tiếng của Sơn La.
Cà chua múi là giống cà chua cổ, được trồng chủ yếu tại xã Yên Châu, tỉnh Sơn La. Loại quả này đã gắn bó với đời sống người dân địa phương từ nhiều năm trước, chủ yếu phục vụ nhu cầu gia đình. Tuy nhiên, vài năm gần đây, khi xu hướng tiêu dùng thực phẩm sạch, tự nhiên ngày càng tăng, cà chua múi dần được mở rộng diện tích trồng và trở thành sản phẩm hàng hóa có giá trị kinh tế cao.
Điểm đặc biệt dễ nhận thấy nhất của cà chua múi chính là vẻ ngoài “không giống ai”. Quả có hình dáng méo mó, chia thành từng múi rõ rệt giống múi cam hay múi bưởi. Kích thước quả không đồng đều, có quả nặng tới 0,8–1kg nhưng cũng có quả chỉ vài lạng. Khi mới thu hoạch, cà chua thường chín không đều màu, phải để thêm vài ngày mới chuyển sang đỏ sậm và đạt độ ngon nhất.
Dù không bắt mắt, nhưng chính sự “xấu lạ” ấy lại là dấu hiệu nhận biết của giống cà chua truyền thống chưa qua lai tạo. Cà chua múi có thịt dày, chắc, nhiều bột và rất ít hạt. Khi ăn, vị ngọt dịu xen lẫn chua thanh, hậu vị rõ ràng, hương thơm tự nhiên, đậm đà hơn hẳn các loại cà chua thông thường.
Cà chua múi Sơn La hiện có hai loại chính: loại thiên về vị ngọt và loại thiên về vị chua. Trong đó, loại ngọt được nhiều người ưa chuộng để ăn sống hoặc làm salad, còn loại chua thường dùng để nấu canh, làm sốt hoặc chế biến món ăn. Nhờ cấu trúc thịt đặc, cà chua múi khi nấu không bị nhão, nước không loãng mà giữ được vị đậm tự nhiên.
Về quy trình canh tác, cà chua múi vẫn được trồng theo phương pháp truyền thống. Người dân thường gieo hạt từ tháng 8–9, sau khoảng 2–3 tháng cây bắt đầu cho thu hoạch, kéo dài từ tháng 12 đến tháng 3–4 năm sau. Trong quá trình trồng, bà con phải làm đất kỹ, lên luống cao, phủ nilon hạn chế cỏ dại và giữ ẩm. Khi cây phát triển, cần làm giàn chắc chắn để đỡ thân vì quả to, nặng.
Ngoài ra, việc tỉa lá, loại bỏ nhánh phụ và lá sâu bệnh cũng rất quan trọng để cây tập trung dinh dưỡng nuôi quả. Một số bệnh thường gặp như héo xanh được phòng ngừa bằng cách xử lý đất, rắc vôi và dọn sạch tàn dư thực vật trước khi trồng.
Hiện nay, cà chua múi Sơn La có giá dao động từ 40.000–80.000 đồng/kg, cao hơn cà chua thường. Dù sản lượng không lớn và phụ thuộc vào từng đợt thu hái, nhưng đầu ra khá ổn định, đặc biệt được người tiêu dùng ở thành phố ưa chuộng. Nhiều khách sẵn sàng mua vài kg mỗi lần để dùng dần, bởi loại cà chua này vừa ngon vừa dễ chế biến.
Cà chua chứa khoảng 95% là nước, phần còn lại chủ yếu là carbohydrate và chất xơ. Trong 100g cà chua tươi có khoảng 18 kcal, 0,9g protein, 3,9g carbohydrate (gồm 2,6g đường), 1,2g chất xơ và 0,2g chất béo.
Những lợi ích của quả cà chua đối với sức khoẻ
Giảm nguy cơ ung thư
Nhiều nghiên cứu cho thấy nam giới ăn nhiều cà chua, đặc biệt là cà chua nấu chín, có nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt thấp hơn. Nguyên nhân là nhờ các chất chống oxy hóa như beta-carotene và lycopene có trong cà chua, giúp bảo vệ tế bào khỏi tổn thương và hỗ trợ tiêu diệt tế bào ung thư.
Giúp cải thiện sức khỏe tim mạch
Chế độ ăn giàu cà chua có thể làm giảm nguy cơ mắc bệnh tim. Một số nghiên cứu cho thấy lượng lycopene cao trong cơ thể có thể giúp giảm khoảng 14% nguy cơ bệnh tim. Ngoài ra, việc tiêu thụ cà chua, sốt cà chua hay súp cà chua còn giúp giảm nguy cơ tăng huyết áp tới 36% – một yếu tố quan trọng gây bệnh tim.
Có thể ngăn ngừa táo bón
Cà chua là nguồn cung cấp chất xơ hòa tan và không hòa tan, giúp hỗ trợ hệ tiêu hóa. Chất xơ hòa tan giúp giữ nước, còn chất xơ không hòa tan giúp tăng khối lượng phân, từ đó giúp việc đào thải dễ dàng hơn và hạn chế táo bón.
Có thể làm giảm nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường type 2
Một số bằng chứng cho thấy lycopene có thể giúp ngăn ngừa bệnh đái tháo đường type 2 nhờ khả năng giảm viêm và bảo vệ tế bào khỏi tổn thương.
Hỗ trợ sức khỏe não bộ
Các chất chống oxy hóa trong cà chua, đặc biệt là lycopene, có thể giúp bảo vệ não bộ và làm chậm quá trình suy giảm nhận thức. Nghiên cứu cho thấy người lớn tuổi có lượng lycopene cao thường có tốc độ suy giảm trí nhớ chậm hơn.
Cà chua có thể giúp giảm cân
Với hàm lượng calo thấp nhưng giàu dinh dưỡng, cà chua giúp giảm lượng calo nạp vào mà vẫn đảm bảo đủ chất. Nhờ chứa nhiều nước và chất xơ, cà chua giúp tạo cảm giác no lâu, hạn chế thèm ăn và hỗ trợ kiểm soát cân nặng hiệu quả.
