Trong danh sách 20 trái cây tốt nhất cho sức khỏe do một trang web ẩm thực nổi tiếng của Anh bình chọn, quả cam xếp ở vị trí thứ 13.
Nhắc đến những loại trái cây đặc sản nổi tiếng của Việt Nam, cam Xã Đoài luôn là cái tên được nhiều người biết đến. Không chỉ sở hữu hương vị thơm ngon đặc biệt, giống cam này còn gắn liền với lịch sử lâu đời và từng được chọn làm sản vật tiến vua. Trải qua hàng trăm năm, cam Xã Đoài vẫn giữ được sức hút riêng, trở thành niềm tự hào của người dân Nghệ An.
Cam Xã Đoài có nguồn gốc từ giống cam được mang từ châu Phi vào Việt Nam từ đầu thế kỷ XIX. Sau khi được trồng thử nghiệm tại vùng đất Xã Đoài, nay thuộc xã Nghi Lộc, Nghệ An, cây phát triển rất tốt và cho chất lượng quả vượt trội. Từ đó, giống cam này dần trở nên nổi tiếng và được gọi theo tên vùng đất đã làm nên thương hiệu của nó.
Điều làm nên giá trị của cam Xã Đoài chính là hương vị khó lẫn với bất kỳ loại cam nào khác. Quả có kích thước vừa phải, vỏ mỏng, nhẵn và chuyển sang màu vàng óng khi chín. Trên bề mặt vỏ có nhiều túi tinh dầu nhỏ nên chỉ cần bóc nhẹ là hương thơm đã lan tỏa. Phần múi bên trong mọng nước, có màu vàng đẹp mắt, vị ngọt thanh tự nhiên, không gắt và gần như không có vị chua.
Nhiều người từng thưởng thức cam Xã Đoài đều nhận xét rằng vị ngọt của loại cam này rất đặc biệt. Khi ăn, nước cam tan đều trong miệng, để lại dư vị ngọt mát nơi cuống họng. Chính vì thế, từ xa xưa cam Xã Đoài đã được xem là loại quả quý, thường dùng để dâng lên vua chúa trong các dịp đặc biệt.
Không chỉ nổi tiếng bởi chất lượng quả, cam Xã Đoài còn được biết đến là giống cây khá "khó tính". Mặc dù đã được nhân giống và trồng ở nhiều địa phương khác nhau, nhưng theo nhiều nhà vườn, chỉ những cây sinh trưởng trên vùng đất Nghi Diên mới cho hương vị chuẩn nhất. Điều này được cho là nhờ sự kết hợp của thổ nhưỡng, khí hậu và kinh nghiệm chăm sóc lâu đời của người dân địa phương.
Hiện nay, việc trồng cam Xã Đoài đòi hỏi người nông dân phải đầu tư nhiều công sức. Cây thích hợp với đất tơi xốp, giàu dinh dưỡng và có khả năng thoát nước tốt. Thông thường, cây được nhân giống bằng phương pháp chiết hoặc ghép cành để giữ nguyên những đặc tính tốt của cây mẹ.
Sau khi trồng khoảng 3-4 năm, cây bắt đầu cho quả ổn định. Cam Xã Đoài thường ra hoa vào khoảng tiết lập xuân, khi thời tiết bắt đầu ấm lên. Hoa có màu trắng, hương thơm dịu nhẹ. Từ khi đậu quả đến lúc thu hoạch kéo dài nhiều tháng, quả chín tập trung vào khoảng tháng 11 và tháng 12 âm lịch, đúng dịp thị trường Tết sôi động nhất.
Trong quá trình chăm sóc, người trồng phải thường xuyên cắt tỉa cành, bón phân hữu cơ và theo dõi sâu bệnh. Loại cây này khá nhạy cảm với thời tiết cực đoan, đặc biệt là mưa bão hoặc rét kéo dài. Nếu gặp điều kiện bất lợi, tỷ lệ rụng quả có thể tăng cao, ảnh hưởng đáng kể đến năng suất.
Chính vì sản lượng không nhiều và thời gian chăm sóc kéo dài nên giá bán cam Xã Đoài luôn ở mức cao. Những quả đạt chất lượng đẹp thường được bán theo từng quả thay vì bán theo cân như các loại cam thông thường. Vào những năm mất mùa, giá có thể tăng mạnh do nguồn cung khan hiếm trong khi nhu cầu của người tiêu dùng vẫn rất lớn.
Trên thị trường, cam Xã Đoài được bán với giá từ 70.000-100.000 đồng/quả, nếu tính theo cân sẽ có giá khoảng 350.000 đồng/kg.
Không ít khách hàng từ Hà Nội, TP.HCM và nhiều tỉnh thành khác tìm đến tận vườn để đặt mua trước mỗi dịp cuối năm. Ngoài quả tươi, những cây cam sai trĩu quả còn được nhiều người săn tìm để trưng Tết. Một số cây đẹp, dáng cân đối có thể được bán với giá lên tới hàng chục triệu đồng.
Hiện diện tích trồng cam Xã Đoài không còn nhiều như trước. Tuy nhiên, người dân Nghi Lộc vẫn đang nỗ lực bảo tồn giống cam quý này nhằm giữ gìn một thương hiệu nông sản nổi tiếng của xứ Nghệ.
