Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) từng công bố xếp hạng 47 loại trái cây và rau củ tốt nhất thế giới dựa trên điểm "mật độ dinh dưỡng". Trong đó, ớt đỏ được xếp ở vị trí 17, với số điểm là 41,26.
Ở Việt Nam, ớt là gia vị vô cùng quen thuộc trong mọi gian bếp. Ớt có nhiều loại, trong đó nổi tiếng nhất phải kể tới giống ớt trung đoàn được trồng ở Lai Châu.
Ớt trung đoàn chủ yếu được trồng ở xã Mường Tè, tỉnh Lai Châu – nơi có địa hình đồi núi, đất đá và khí hậu mát mẻ quanh năm. Đây là điều kiện lý tưởng giúp loại ớt này phát triển và tạo nên hương vị riêng biệt mà khó nơi nào có thể sao chép.
So với các giống ớt thông thường, ớt trung đoàn có kích thước lớn hơn, quả dày, màu sắc bắt mắt và đặc biệt là độ cay cực mạnh. Vị cay của loại ớt này không bùng lên ngay đầu lưỡi mà lan dần xuống cổ họng, càng ăn càng thấm, khiến người thưởng thức phải chảy nước mắt nhưng vẫn không thể quên.
Tên gọi ớt trung đoàn cũng xuất phát từ chính độ cay đặc biệt ấy. Người dân địa phương ví von rằng, một quả ớt có thể khiến cả một trung đoàn người phải “chịu thua”, đủ để hình dung mức độ cay nồng của nó. Tuy cay dữ dội, nhưng loại ớt này lại có hương thơm rất riêng, không hắc mà dịu nhẹ, tạo cảm giác hấp dẫn khi kết hợp với các món ăn như thịt nướng, nước chấm hay các món xào.
Ớt trung đoàn có mùa vụ kéo dài từ khoảng tháng 5 đến tháng 11, trong đó thời điểm thu hoạch rộ nhất là từ tháng 6 đến tháng 8. Thời gian sinh trưởng của cây khá ngắn, chỉ khoảng 2–3 tháng là có thể cho thu hoạch. Tuy nhiên, sản lượng lại không cao, mỗi cây chỉ cho khoảng 2–3kg quả. Đặc biệt, loại ớt này rất khó tính, chỉ phát triển tốt trên đất đá, trong điều kiện khí hậu mát mẻ ổn định. Nếu thời tiết quá nắng, quá mưa hoặc lạnh kéo dài, cây rất dễ bị chết hoặc giảm chất lượng quả.
Chính vì những điều kiện trồng trọt khắt khe này mà ớt trung đoàn không thể nhân rộng ở nhiều nơi. Người dân địa phương cho biết, nếu mang giống ớt này trồng ở vùng khác, quả vẫn có thể mọc nhưng độ cay và hương thơm sẽ không còn như nguyên bản. Điều này khiến ớt trung đoàn trở thành một đặc sản mang tính “địa phương hóa” rõ rệt, gắn liền với vùng đất Mường Tè.
Trước đây, ớt trung đoàn chỉ được trồng với quy mô nhỏ, chủ yếu để phục vụ nhu cầu ăn uống trong gia đình hoặc chia sẻ với người thân, bạn bè. Tuy nhiên, vài năm trở lại đây, khi du khách và người tiêu dùng ở các thành phố lớn biết đến nhiều hơn, nhu cầu tăng cao đã khiến loại ớt này trở thành mặt hàng có giá trị kinh tế đáng kể. Người dân bắt đầu mở rộng diện tích trồng, dù quy mô vẫn còn hạn chế.
Trên thị trường, giá ớt trung đoàn thường dao động từ 180.000 đến 300.000 đồng/kg, cao gấp nhiều lần so với các loại ớt thông thường. Vào những năm mất mùa hoặc đầu vụ, giá có thể tăng mạnh nhưng vẫn “cháy hàng”. Nhiều người mua không chỉ để ăn mà còn để làm quà biếu bởi tính độc đáo và hiếm có của nó. Ngoài ớt tươi, người dân còn chế biến thành ớt xóc muối, ớt ngâm mắm hoặc cấp đông để bảo quản lâu dài.
Dù mang lại thu nhập khá cho người dân, nhưng việc trồng ớt trung đoàn vẫn gặp không ít khó khăn. Sản lượng thấp, thời gian bảo quản ngắn và dễ hư hỏng khiến việc vận chuyển, tiêu thụ còn hạn chế. Phần lớn sản phẩm hiện nay vẫn được bán theo hình thức nhỏ lẻ, chưa có hệ thống phân phối ổn định hay liên kết với doanh nghiệp lớn.
