Với lớp vỏ sần sùi lạ mắt, vị chua ngọt đặc trưng cùng hương thơm dân dã, quả gáo không chỉ gợi nhớ tuổi thơ của thế hệ 8X, 9X mà còn góp mặt trong nhiều món ăn đặc sản nổi tiếng, đặc biệt là cá kho gáo trứ danh của Ninh Bình.
Trước đây, cây gáo thường mọc hoang ven suối, ở những vùng đất ẩm hoặc được người dân trồng làm hàng rào quanh nhà. Vì quá quen thuộc nên ít ai nghĩ có ngày loại quả này lại trở thành món hàng được săn tìm trên chợ mạng với giá lên tới 100.000 – 120.000 đồng/kg.
Nhìn bề ngoài, quả gáo khá đặc biệt với lớp vỏ sần sùi, có loại còn có gai mềm giống trái chôm chôm non. Nhiều người lần đầu nhìn thấy thường lầm tưởng đây là giống quả lai giữa chôm chôm và vải. Tuy nhiên, khi bổ ra, phần ruột bên trong lại vàng óng như dứa chín, trông vô cùng bắt mắt. Gáo có nhiều loại như gáo vàng, gáo trắng hay gáo tròn. Gáo vàng thường có da nhẵn hơn và quả hơi méo, trong khi gáo trắng tròn đều, lớp vỏ có gai mềm đặc trưng.
Khi còn xanh, quả gáo có vị chát nhẹ, thường được trẻ con ngày xưa hái ăn cùng muối ớt trong những buổi trưa hè. Đến lúc chín, quả chuyển sang vị chua thanh xen chút ngọt dịu rất riêng, ăn lạ miệng. Chính hương vị đặc trưng ấy đã khiến nhiều người xa quê tìm mua gáo như một cách để tìm lại ký ức tuổi thơ.
Ở Ninh Bình, quả gáo nổi tiếng nhất khi dùng để kho cá. Người dân địa phương từ lâu đã dùng gáo thay cho khế hay sấu bởi loại quả này giúp niêu cá kho có màu đẹp mắt hơn, thịt cá săn chắc mà vẫn mềm thơm đậm vị. Để làm món cá kho gáo ngon, người ta thường chọn những quả vừa chín tới, rửa sạch rồi thái lát mỏng. Gáo được xếp xen kẽ cùng cá trong niêu đất, thêm gia vị rồi kho liu riu trên bếp nhiều giờ. Khi nước kho sánh lại cũng là lúc thịt cá ngấm vị chua ngọt của gáo, tạo nên hương thơm hấp dẫn.
Ngày nay, món cá kho gáo đã xuất hiện trong thực đơn của nhiều nhà hàng ở Ninh Bình để phục vụ du khách. Không ít người sau khi thưởng thức đều tò mò tìm mua quả gáo mang về làm quà hoặc tự chế biến tại nhà.
Không chỉ dùng trong ẩm thực, quả gáo còn được dân gian xem như một loại quả có nhiều công dụng tốt cho sức khỏe. Một số nơi dùng gáo để làm thuốc hoặc chế biến thành món ăn giải nhiệt. Chính vì thế, từ thứ quả quê dân dã từng mọc khắp nơi, gáo dần trở thành đặc sản có giá trị kinh tế cao.
Hiện nay, vào khoảng tháng 9 hàng năm, khi bước vào mùa gáo chín, trên các chợ mạng lại xuất hiện nhiều bài đăng rao bán loại quả này. Tuy nhiên, số lượng không nhiều bởi cây gáo chưa được trồng đại trà. Nhiều tiểu thương cho biết mỗi lần gom được vài chục cân là bán hết chỉ trong một hoặc hai ngày.
Nhận thấy giá trị kinh tế ngày càng tăng, một số hộ dân ở Ninh Bình đã bắt đầu quan tâm hơn đến việc trồng cây gáo, đặc biệt là giống gáo vàng. Loại cây này khá dễ sống, phù hợp với khí hậu nóng ẩm và đất ven suối, đất đồi ở địa phương. Trước kia cây chủ yếu mọc tự nhiên, ít được chăm sóc nhưng vẫn phát triển tốt. Hiện nay, nhiều nhà vườn đã nhân giống để bán cây con hoặc trồng quy mô nhỏ nhằm phục vụ thị trường đặc sản.
Cây gáo thường được trồng bằng hạt hoặc cây giống. Sau khi trồng khoảng vài năm cây bắt đầu cho quả. Ưu điểm của loại cây này là ít sâu bệnh, chịu được điều kiện thời tiết khắc nghiệt và không đòi hỏi chăm sóc quá cầu kỳ. Ngoài việc lấy quả, cây còn được trồng làm hàng rào hoặc cây bóng mát quanh nhà.
