Ít nổi tiếng như sấu hay me nhưng quả dọc lại là thứ gia vị tạo nên vị chua rất riêng trong ẩm thực miền núi phía Bắc. Loại quả này có vị chua thanh nhẹ, thơm dịu, khi nấu canh cá cho hương vị đậm đà mà không gắt. Từ thứ quả rừng dân dã từng chỉ xuất hiện trong bữa cơm quê ở Phú Thọ hay Lạng Sơn, quả dọc nay đã trở thành đặc sản được nhiều người thành phố tìm mua mỗi độ hè về.
Quả dọc có hình tròn, vỏ xanh, khi già chuyển sang xanh sẫm và cứng hơn. Bên trong có phần cùi dày, chứa nhiều nhựa và hạt. Loại quả này thường xuất hiện từ đầu mùa hạ và kéo dài tới đầu thu. Những quả cuối vụ tuy nhỏ hơn nhưng già, thơm và có vị chua đậm hơn nên được nhiều người sành ăn yêu thích.
Ở các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc, cây dọc mọc khá nhiều trên các vùng đồi. Người dân nơi đây từ lâu đã dùng quả dọc để nấu canh chua cá, bún riêu hoặc làm gia vị thay sấu, me. Với nhiều gia đình, đặc biệt là ở Phú Thọ, nồi canh cá sẽ mất đi hương vị đặc trưng nếu thiếu vài quả dọc nướng thơm.
Điểm đặc biệt của quả dọc nằm ở vị chua thanh mát, không gắt như chanh, không ngọt đậm như me. Khi nấu lên, vị chua hòa vào nước dùng rất dịu, tạo cảm giác dễ chịu và kích thích vị giác trong những ngày hè nóng bức. Chính vì vậy, loại quả này đặc biệt hợp với các món canh cá, nhất là cá lóc, cá trắm hay cá quả.
Để chế biến quả dọc cũng khá cầu kỳ. Quả tươi sau khi rửa sạch thường được nướng trên than hoặc bếp ga đến khi lớp vỏ ngoài ngả vàng. Công đoạn này giúp giảm bớt nhựa trong quả. Sau đó người ta bóc vỏ, bỏ hạt rồi mới đem nấu canh. Nếu chế biến không đúng cách, phần nhựa có thể làm vàng nồi, vàng tay và khiến món ăn bị chát nhẹ.
Một trong những món ngon nổi tiếng nhất từ quả dọc là canh cá nấu dọc. Cá được ướp cùng nghệ, gia vị rồi nấu với nước dọc dầm nhuyễn. Khi nước sôi, thêm cà chua, rau ngổ, ngò gai để tạo mùi thơm hấp dẫn. Bát canh có màu vàng của nghệ, đỏ của cà chua và vị chua dịu đặc trưng khiến nhiều người ăn một lần là nhớ mãi.
Không chỉ dùng tươi, quả dọc còn được người dân bảo quản để ăn quanh năm. Sau khi nướng và bóc vỏ, quả có thể hút chân không rồi cấp đông trong vài tháng. Một số nơi còn thái lát, đem phơi hoặc sấy khô để dùng dần. Tuy hương vị không ngon bằng quả tươi nhưng vẫn giữ được vị chua thơm đặc trưng.
Những năm gần đây, quả dọc bắt đầu xuất hiện nhiều ở các chợ dân sinh và chợ mạng tại Hà Nội. Giá bán dao động khoảng 30.000-70.000 đồng/kg tùy thời điểm và chất lượng quả. Đầu mùa, quả thường đắt hơn vì còn hiếm, trong khi cuối vụ giá mềm hơn nhưng quả lại thơm và già hơn.
Hiện nay, cây dọc được nhiều hộ dân miền núi trồng quanh nhà hoặc trên đồi để lấy quả bán thêm thu nhập. Cây dọc thuộc dạng thân gỗ, cao trung bình từ 10-15m, cành mọc ngang, có mủ vàng và khả năng chịu hạn khá tốt. Cây ưa khí hậu nóng ẩm, nhiều ánh sáng nên phát triển tốt ở vùng trung du, miền núi.
Người dân có thể trồng dọc bằng hạt hoặc cây con. Nếu gieo từ hạt, cây cần vài năm mới cho trái, còn trồng cây giống sẽ rút ngắn thời gian thu hoạch. Cây không đòi hỏi chăm sóc quá cầu kỳ nhưng cần đất thoát nước tốt và đủ độ ẩm trong giai đoạn đầu phát triển. Khi trưởng thành, cây cho quả sai vào mùa hè, có cây trĩu kín cành.
Theo kinh nghiệm của nhiều nhà vườn, quả dọc ngon nên chọn những quả có màu xanh đậm, cầm chắc tay, vỏ không trầy xước hay dập nát. Quả quá non thường ít chua, còn quả quá già đôi khi nhiều xơ và hơi đắng. Vì dễ bầm dập nên khi vận chuyển cần nhẹ tay, tránh để ngoài nắng lâu khiến quả nhanh hỏng.
