Từng là thứ quả quê dân dã gắn với tuổi thơ của nhiều thế hệ 7X, 8X ở miền Bắc, quả chay nay bất ngờ trở thành đặc sản được người thành phố săn lùng mỗi dịp hè về. Những trái chay vàng ươm, thơm dịu với vị chua ngọt đặc trưng không chỉ gợi nhớ ký ức đồng quê mà còn xuất hiện ngày càng nhiều trên chợ mạng, nhà hàng và các gian hàng đặc sản.
Quả chay là loại quả quen thuộc ở nhiều tỉnh trung du và miền núi phía Bắc như Phú Thọ, Tuyên Quang hay các vùng ven đồng bằng Bắc Bộ. Cây chay thường được trồng trong vườn nhà, bờ rào, ven đồi hoặc mọc tự nhiên trong rừng. Ngày trước, hầu như gia đình nào ở quê cũng có một vài cây chay để lấy bóng mát và hái quả làm thức ăn hàng ngày.
Với nhiều người, quả chay là ký ức tuổi thơ khó quên. Vào những buổi trưa hè, đám trẻ thường rủ nhau trèo cây hái chay xanh chấm muối ăn chơi. Người lớn thì dùng chay để nấu canh chua, kho cá, kho thịt. Mùi thơm đặc trưng cùng vị chua thanh của chay khiến món ăn trở nên hấp dẫn hơn hẳn.
Quả chay có hình tròn dẹt, lớp vỏ ngoài mềm như nhung. Khi còn non, quả có màu xanh và vị chua khá gắt. Lúc chín, chay chuyển sang màu vàng cam, bên trong ruột hồng nhạt với rất nhiều hạt nhỏ. Chay chín có vị chua ngọt hài hòa, mềm thơm và hơi giống hương của một số loại quả rừng dân dã.
Điều khiến nhiều người thích thú chính là hương vị rất riêng của quả chay. Chay xanh thường được dùng làm nguyên liệu cho các món canh cá, canh cua hay cá kho bởi vị chua thanh, không gắt như sấu hoặc me. Khi nấu lên, phần thịt quả mềm ra, tạo độ sánh nhẹ và mùi thơm đặc biệt. Trong khi đó, chay chín lại được ăn như trái cây, có thể chấm muối ớt hoặc để lạnh ăn giải nhiệt vào mùa hè.
Những năm gần đây, quả chay bất ngờ “gây sốt” trên thị trường. Nhiều người ở thành phố tò mò tìm mua vì muốn thưởng thức hương vị tuổi thơ hoặc trải nghiệm loại quả lạ. Trên chợ mạng, chay tươi thường có giá khoảng 35.000-60.000 đồng/kg, còn chay phơi khô có thể lên tới 200.000 đồng/kg. Chay khô được nhiều gia đình mua về để dành nấu canh, kho cá quanh năm.
Không chỉ hấp dẫn bởi hương vị, quả chay còn được xem là loại quả có lợi cho sức khỏe. Theo Đông y, quả chay chứa nhiều axit amin và các loại men hỗ trợ tiêu hóa, giúp kích thích vị giác, nhuận tràng và ăn ngon miệng hơn. Vì vậy, trong những ngày hè nóng bức, các món canh chua nấu với chay thường được nhiều gia đình yêu thích vì vừa dễ ăn vừa tạo cảm giác thanh mát.
Cây chay có tên khoa học là Artocarpus tonkinensis, thuộc họ dâu tằm. Đây là loài cây thân gỗ sống lâu năm, chiều cao trung bình từ 10-15m, tán rộng và xanh quanh năm nên thường được trồng làm cây bóng mát trong sân vườn. Cây chay được chia thành hai loại phổ biến là chay xanh và chay đỏ, hay còn gọi là chay tím.
Thân cây chay có màu xám nhẵn, cành non phủ lớp lông màu hung nâu. Lá cây hình bầu dục, mặt trên xanh bóng còn mặt dưới có lớp lông nhung ngắn. Hoa chay thường mọc ở nách lá, ra vào khoảng tháng 3-4. Sau đó cây bắt đầu kết quả và cho thu hoạch từ tháng 7 đến tháng 9 hàng năm.
Một trong những ưu điểm của cây chay là dễ trồng, ít sâu bệnh và không đòi hỏi chăm sóc cầu kỳ. Cây ưa sáng, chịu hạn khá tốt và phù hợp với khí hậu nhiệt đới ở Việt Nam. Thời điểm thích hợp nhất để trồng là đầu mùa mưa để cây có đủ độ ẩm phát triển bộ rễ.
Hiện nay, nhiều gia đình ở nông thôn vẫn giữ thói quen trồng chay trong vườn để lấy quả và làm bóng mát. Ngoài ra, một số nhà vườn còn bán cây giống chay phục vụ nhu cầu trồng cảnh hoặc trồng lấy quả. Thông thường, cây chay sau khoảng 3-4 năm sẽ bắt đầu cho thu hoạch ổn định.
