Khoảng tháng 8, tháng 9 dương lịch hàng năm, quả sơn tra ở Tây Bắc vào mùa chín rộ. Thứ quả nhỏ bé từng gắn với đồng bào vùng cao nay “bước xuống phố”, trở thành đặc sản được nhiều người thành thị săn lùng.
Sơn tra phân bố nhiều ở các tỉnh như Sơn La, Lào Cai,... thường mọc ở độ cao từ 700 đến 1.500 m so với mực nước biển. Trước kia, cây chủ yếu mọc hoang trong rừng nguyên sinh, ít được chăm sóc. Nhưng nhận thấy giá trị kinh tế ngày càng tăng, người dân đã bắt đầu đưa sơn tra về trồng tại nương rẫy, ở bờ rào, hình thành những vùng chuyên canh rộng lớn.
Cây sơn tra có thân gỗ, cao từ 5–10 m, dáng vươn thẳng, ít tán rộng như mận hay đào. Mỗi độ xuân về, hoa nở trắng xóa cả triền núi, tạo nên khung cảnh vừa hoang sơ vừa thơ mộng.
Về kỹ thuật trồng, sơn tra là loại cây khá “dễ tính”, phù hợp với khí hậu mát mẻ, đất đồi dốc, thoát nước tốt. Người dân thường trồng bằng hạt hoặc ghép cành để rút ngắn thời gian thu hoạch. Sau khoảng 4–5 năm, cây bắt đầu cho quả và có thể khai thác ổn định trong nhiều năm liền.
Đặc biệt, sơn tra không đòi hỏi chăm sóc cầu kỳ, ít sâu bệnh, rất phù hợp với điều kiện canh tác tự nhiên của vùng cao. Chính vì vậy, loại cây này đang được xem là hướng đi giúp nhiều hộ dân cải thiện thu nhập bền vững.
Quả sơn tra khi chín có màu vàng pha hồng, kích thước nhỏ, vỏ hơi sần. Cắn một miếng, người ăn sẽ cảm nhận rõ vị chua thanh, ngọt nhẹ xen lẫn chút chát đặc trưng – một hương vị rất riêng không lẫn với bất kỳ loại quả nào khác. Chính cái vị chát ấy lại khiến nhiều người nhớ mãi, nhất là khi được thưởng thức trong tiết trời se lạnh.
Ngày nay, sơn tra không chỉ được ăn tươi mà còn được chế biến thành nhiều sản phẩm hấp dẫn. Phổ biến nhất là sơn tra ngâm đường – thứ nước giải khát có vị chua ngọt dịu, rất được ưa chuộng vào mùa hè. Ngoài ra, rượu sơn tra cũng là đặc sản nổi tiếng, có màu vàng hổ phách, vị êm và thơm. Gần đây, món sơn tra muối xổi còn trở thành “hot trend” trong giới văn phòng, với vị giòn, chua, cay, mặn, ngọt hòa quyện vô cùng bắt miệng.
Để làm sơn tra muối xổi ngon, khâu chọn nguyên liệu rất quan trọng. Người ta thường chọn quả vừa chín tới, gọt vỏ, bỏ hạt, cắt miếng rồi ngâm nước muối loãng để giảm vị chát. Sau đó, quả được trộn với muối, đường, ớt và chút nước cốt chanh, ướp khoảng 30–40 phút là có thể thưởng thức. Món ăn này không chỉ ngon miệng mà còn mang lại cảm giác lạ vị, thích hợp để ăn vặt hoặc ăn kèm các món thịt.
Trên thị trường, giá sơn tra tươi dao động khoảng 30.000–40.000 đồng/kg, trong khi sơn tra khô có thể lên tới 85.000–120.000 đồng/kg tùy loại. Riêng sơn tra muối xổi thường được bán với giá khoảng 100.000–120.000 đồng/kg, hoặc đóng hộp nhỏ tiện lợi. Mỗi mùa sơn tra kéo dài không lâu, vì vậy cứ đến vụ, thị trường lại trở nên sôi động, đặc biệt tại các thành phố lớn như Hà Nội.
Không chỉ hấp dẫn bởi hương vị, sơn tra còn được đánh giá cao về giá trị sức khỏe. Theo y học cổ truyền, loại quả này có tác dụng hỗ trợ tiêu hóa, kích thích ăn ngon, giúp giảm đầy bụng và cải thiện rối loạn tiêu hóa. Ngoài ra, một số nghiên cứu hiện đại cũng cho thấy sơn tra chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa, có thể hỗ trợ giảm mỡ máu và tốt cho tim mạch.
