Trái quách còn được gọi là trái gáo, thuộc họ cần thăng, có tên khoa học là Limonia acidissima L.. Tại Việt Nam, cây quách phân bố chủ yếu ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, đặc biệt nhiều tại TP Cần Thơ, Vĩnh Long, An Giang.
Ngày trước, cây quách mọc hoang ở bìa rừng, ven đường, bờ rào hay những bãi đất trống. Người dân chủ yếu trồng lấy bóng mát bởi cây cao khoảng 5 – 7m, tán rộng và xanh quanh năm. Về sau, khi nhiều người biết đến hương vị đặc biệt của trái quách, loại cây này dần được nhân giống để bán trái ra thị trường.
Vào khoảng tháng 10 âm lịch đến sau Tết Nguyên đán là mùa quách chín. Những cây càng già thì trái càng sum sê, có cây cho hàng trăm đến hàng nghìn trái mỗi vụ. Trái quách có hình tròn, kích thước cỡ gáo dừa khô nên dân gian mới gọi là trái gáo. Vỏ ngoài dày, cứng, màu trắng xám và sần sùi, phủ lớp phấn mốc nhẹ. Chính lớp vỏ cứng này giúp trái không bị bể dù rơi từ trên cây xuống đất. Người dân miền Tây thường không hái quách mà đợi trái chín tự rụng vào sáng sớm rồi mới đi lượm mang về ăn hoặc bán.
Điều khiến trái quách gây tò mò nhất chính là mùi hương. Có người mê mẩn vì hương thơm nồng đặc trưng, nhưng cũng có người chỉ mới ngửi thoang thoảng đã vội quay mặt vì không quen. Mùi của quách thường được ví giống sầu riêng, càng chín càng thơm đậm.
Khi bổ đôi trái quách, phần ruột bên trong có màu nâu sẫm như me chín, mềm và sệt. Xen lẫn là vô số hạt nhỏ li ti giòn giòn. Hương vị của quách là sự hòa quyện giữa vị chua nhẹ, ngọt thanh, chút bùi và mùi thơm rất riêng. Với những ai đã quen vị, đây là thứ quả càng ăn càng ghiền.
Ở miền Tây, trái quách được chế biến thành nhiều món hấp dẫn. Phổ biến nhất là quách dầm đường đá. Người ta chỉ cần nạo phần cơm quách cho vào ly, đánh đều đến khi sánh lại rồi thêm đường và đá nhuyễn. Món ăn có vị chua ngọt thanh mát, thơm nức và cực kỳ giải nhiệt trong những ngày nắng nóng.
Ngoài ra, quách còn được làm sinh tố, ăn kèm mắm ghém hoặc dùng để ngâm rượu. Với món mắm ghém, cơm quách được trộn cùng mắm cá, đường, tỏi, ớt rồi ăn với rau sống, bông súng hay chuối chát. Vị thơm đặc biệt của quách giúp món ăn thêm đậm đà và hấp dẫn.
Không chỉ gắn với ẩm thực, trái quách còn là ký ức tuổi thơ của nhiều người miền Tây. Những buổi sáng nghe tiếng quách rụng lộp bộp dưới gốc cây, trẻ con lại háo hức cầm rổ chạy đi lượm. Có nhà còn cố tình để dành những trái vừa rụng cho con cháu tự nhặt để tạo niềm vui đầu ngày.
Hiện nay, trái quách không còn là loại quả quê ít người biết đến. Nhờ mạng xã hội và chợ online, quách được nhiều người thành phố săn tìm mỗi dịp vào mùa. Giá bán có thời điểm khoảng 90.000 đồng/kg nhưng vẫn hút khách vì hương vị độc đáo hiếm loại trái cây nào có được.
Về kỹ thuật trồng, cây quách khá dễ sống, thích nghi tốt với điều kiện khí hậu nóng ẩm ở miền Tây. Cây có thể trồng bằng hạt hoặc cây giống chiết cành. Quách phù hợp với đất thịt pha cát, đất phù sa và không cần chăm sóc quá cầu kỳ. Sau khi trồng khoảng 4 – 7 năm cây bắt đầu cho trái, càng lớn tuổi năng suất càng cao.
Người dân thường trồng quách quanh nhà hoặc ven vườn để lấy bóng mát kết hợp thu hoạch trái. Cây chịu hạn khá tốt, ít sâu bệnh nên chi phí chăm sóc không cao. Vào mùa trái chín, người trồng chỉ cần ra vườn lượm trái rụng mỗi sáng là có thể mang bán.
